GIABOD ko ang kinagod nga lubi sa linaw nga may kapin sa dangaw ang giladmom. Nanggawas ang mga dagtomong uwang nga nagpahipi sa dakong bato nga akong gitindogan ug sa lumot, dalid, bangag ug suok daplin sa sapa. Gamit ang upat ka paresang tiil, mikamang ang mga uwang paduol sa kinagod nga nagpasad sa dal-as. Gisugdan pagkaon sa mga uwang ang lubi. Ang pangunahang tiil sa uwang maoy gigamit sa pagpunit ug paghungit sa pagkaon. Kining matang sa uwang nga gitawag namog ulang, adunay duha ka sipit nga taas pas ilang lawas. Nagpuyo lang ang sipit, apan andam kining mopaak kon dunay manunugok o kaaway. Sinati ko niini kay kadaghan na ko mapaaki og uwang sa akong pagpanikop.
Pinili ko kining dapita sa suba sa Maigo. Awaaw ug ang tungas-dulhog nga dalan-dalan maagian sa akong motorsiklo. Ang linaw diin ako nanakop og uwang nahimutang sa tiilan sa agos sa tubig nga mitipas didto sa ibabaw ug nahiusa pagbalik sa dakong suba. Matod pas estorya sa katigulangan, usa ka dakong baha ang hinungdan sa pagkamugna sa sapa. Dugay na kadto kay nahimo nang lasang ang yuta tunga-tunga sa suba ug sa sapa.
Milingkod kos dakong bato nga gipandongan sa nagyukbong kawayan daplin sa sapa. Sa hilit ug malinawong dapit sama sa akong nahimutangan, gusto kong tagbawon ang kaugalingon sa pakig-ambahan sa kinaiyahan. Init ang bidlisiw sa Adlaw nga habig nas kasadpan, apan bugnaw ang palibot tungod sa nag-agos nga tubig ug sa salimbong sa tag-as nga kahoy sa tampi sa sapa ug sa suba. Gipiyong ko ang akong mga mata. Mas igmat ang akong pamati sa kasikas sa palibot kon wa koy makita. Makahupay ang orkestra sa kinasa sa taganas nga giduyogan sa kanaas sa kadahonan, sa daghong sa hangin ug sa taghoy sa kalanggaman.
Gisugdan ko ang buluhaton sa pagpanakop og ulang gamit ang buhok ug bagahay. Ang laang nga buhok gitagkos sa tumoy sa bagakay nga may gitas-ong kapin sa dupa. Akong gipaubos ang tumoy sa bagakay ug mabinatayong gisal-ot ang laang sa “nagtindog” nga mata sa ulang nga lingang nagkaon sa lubi, ug hinay-hinayng gihugtan ang laang pinaagi sa pagtuyok sa bagakay. Aron dili moyugyog o moliwag ang bagakay, akong gisangga sa tuong kamot ang tunga-tunga sa bulos samtang inantigong gituyok sa walang kamot ang punoan sa bulos. Dihang nabitik na ang ulang, dali kong gipataas ang bagakay ug gipuwas ang nagbitay nga ulang ug gisulod sa may taklob nga basket nga akong gitakin.
Hanas kong manikop og ulang nga nagpasilong sa dagkong bato ug bagang lumot. Apan dihang nakat-on ko paggamit og laang o bitik, talagsa na lang ko manikop. Miangay ko ning paggamit og buhok ug bagakay kay gawas nga dali sad makakuha og ulang, malikayan ang paak sa tangkig o ang limbawot sa kangilngig kon maoy makapkapan sa kamot ang halas sa tubig. Di na sad kinahanglan moubog sa tubig ug nindot magpa-uraray ibabaw sa bato o sa nasadsad nga batang samtang nagsud-ong sa mga inosenteng ulang nga nangitkit sa paon. Talagsaong kulba-hinam ang akong bation ning klaseha sa pagpanakop og ulang. Kinahanglan kalmado ang pulso aron ang laang mohaom sa mata sa ulang. Mabinantayon ang pagpahugot sa buhok aron ang ulang di makamatikod ug mokabad paatras. Kon kulang ang kahugot, makabuhi ang ulang kon ipataas na ang bagakay.
Nalingaw kos pagpanakop sa ulang ug wa na ko kaalinggat sa pagpanglabay sa mga gutlo. Nasentro ang tibuok kong pagtagad sa akong gibuhat, hinungdang nakurat ko dihang sa akong pagyanghag nakita ko ang usa ka babaye didto sa linaw ibabaw sa dapit diin nagkahiusag balik ang tubig sa sapa ug sa suba. Didto kini nag-ubog sa ubos nga bahin sa linaw diin mabaw ang tubig. Nagtalikod ang babaye ug ang taas niining buhok midunghay sa liog ug buko-buko. Ang puti niining bisti miindig sa tabonon niyang pamanit. Taudtaod, milangoy ang babaye paingon sa lawon nga bahin sa linaw.
Giundangan ko ang akong gibuhat ug nagpadayon pagsud-ong sa babaye, pamasin nga molingi kini kanako. Apan nagpadayong nagtalikod ang babaye nga karon ug unya mosalom sa tubig nga daw way pagpakabana sa iyang palibot. Nakahukom ko nga mopauli na kay ubay-ubay na ang ulang sulod sa basket ug nagsingabot na ang kilumkilom. Sa wa pa ko mobiya, gibalikan kog lantaw ang babaye didto sa linaw apan wala na kini didto. Natingala kos kalit niining pagkahanaw ug wala tuyoa miungot ang akong panan-aw sa dakong balete nga nag-umbaw sa suba. Matod pas estorya, kining maong balete miturok sa punoan sa lawaan ug milambo. Ang nagbitay niining mga gamot minglambod tuyok sa lawas sa lawaan hangtod nga nahiusa ang daghang mga gamot ug nahimong dakong punoan. Inaynayng gilamon ang lawaan samtang nagpadayon pagtubo ug paglabong ang balete.
Gitutokan ko ang mga dalid nga midaos-os sa tubig ug misalimbong sa kilid sa suba sa tiilan sa balete. Daw may misteryong gitagoan. Ang sagabal sa dalid nakahimog gamayng lilo nait niini. Sumala sa mga estorya, taw-an ang balete ug may barko nga motungha didto kon may dakong baha ug magpaanod kini ngadto sa dagat. Bisan dili katuhoan ang maong estorya, mapatik kini sa kaisipan sa bata ug magpabilin sa subconscious mind sa tawo bisan dili na siya motuo niini. Tingali, mao kini ang hinungdan nga bisan sa nagpangamayng katin-aw ug kabugnaw sa linaw, wa gyod ko mangahas pagkaligo didto.
Kataposan kong tuig sa kursong Bachelor of Arts in Literature sa Xavier University sa Cagayan de Oro City. Hapit na mahuman ang semestral break busa kaduha na lang ko nakabalik didto sa sapa. Gawas sa uwang, namasin kong makita pag-usab ang babaye. Wa makawang ang akong pangandoy kay matag abot sa alas kuwatro sa hapon mopakita ang babaye. Sama sa lamat ang iyang kalit nga pagbutho kay di ko kabantay diin siya gikan. Way kausaban ang iyang pamisti. Nagtalikod gihapon ang babayeng taasog buhok samtang naligo sa linaw. Akong gipanid-ag maayo ang iyang mga lihok. Mosalom siyas tubig ug motunga sa lilo nait sa dalid sa balete. Mokapyot siyas dalid samtang magsikad-sikad ang mga tiil ug patikulob nga magpalutaw-lutaw. Sa ikatulo ug kataposan nakong panuop, bisag nauga na ang akong kalimutaw sa paglurat, wala nako ibulag sa babaye ang akong panan-aw. Ug nakita kong mihaw-as ang babaye sa tubig ug milakaw paingon sa yuta nga gitaliwad-an sa suba ug sapa. Daklit siyang milingi sa akong nahimutagan, apan dili matataw ang iyang panagway. Gisundan ko siyag tan-aw hangtod nga gilamoy siya sa labong nga bugang daplin sa suba.
MEMBRO kos pundok sa mga estudyante nga mahiligon sa pagsulat og balak. Matag semana kaming magtagbo aron sa pagbasa ug sa pagpaambit sa among mga balak. Ang among adviser maoy pangulo sa Bathalad-Mindanao. Gidapit mi ni Sir Raul sa pagtambong sa kombensiyon sa ilang pundok nga gipahigayon sa dakbayan sa Cagayan de Oro. Kining kapunongan sa mga magsusulat sa pinulongang Binisaya nag-recruit ug mga batan-on nga mahiligon sa dagang ug kaugalingong Katitikan. Usa ako sa “bag-ong subol” nga mingsanong sa agda ug hagit sa kapangulohan sa pundok ug nanumpa pagka sakop sa Bathalad-Mindanao.
Usa sa naandang tulomanon sa tinuig nga katigoman sa Bathalad-Mindanao mao an tigi sa pagsulat og balak nga way pangandam. Dinasig sa pagpaambit sa duha ka batan-ong sakop sa Bathalad-Mindanao sa estelo ug gambalay sa balak sibo sa pinili nilang obra, misalmot kos tigi. Bisag wa modaog sa una, ikaduha o ikatulong ganti, nalipay ko nga nahimong pinasidunggan ang akong balak nga “Naminaw ang Tikarol sa Awit sa Sapa”.
Suwerteng nakatambong kos kombensiyon kay akong nahinabi ang kanhi taga Maigo nga dugay nang milalin didtos lalawigan sa Bukidnon. Usa siya ka retiradong empleyado sa gobyerno nga nahimong kalingawan ang pagsulat. “Aron dili tay-an ang utok,” niya pa. Kadto pa mi nagkita apan kaila kos iyang ngalan kay nakabasa kos iyang mga sinulat nga napatik sa BISAYA. Nahisgotan namo ang suba sa Maigo. Akong gihulagway kaniya ang dapit diin nagtagbo ang suba ug ang sapa, apan wala ko hisgoti ang katingalahang babaye didto sa linaw.
“Tabokanan kadtong dapita sa motungas sa bukid. May umahan mis Mentering ug kuyog kos akong amahan pagbunglay sa kamaisan. Lulhoon ni Tatay ang iyang karsones kon motabok sa tagapaa nga tubig. Kinahanglang maghubo kos akong purol ug sinina nga akong ampay kay magkalingaw kog kaligo samtang motabok. Tinago sad kong moinom sa tubig kay bugnaw ug tam-is. Ang nanimuyo duol sa suba adto magsanggaban og mainom gamit ang tag-as nga sug-ob. Apan gidid-an kong Tatay sa pag-inom sa tubig sa suba aron kalikayan ang kalibanga.”
“Nakataak kas yuta nga gitung-an sa suba ug sapa?”
“Nakaagi kog kas-a sa maong dapit. Sa among pagpanapsay sa ibabawng bahin sa suba. Ulitawo na ko niadto. Daghan ug dagko ang gisaw ug banak sa ilaya apan lahi ang lami kay sa isda sa bukana ug sa dapit nga maabot sa taob. Maong wala na mi mousab pagpangisda didto.”
“Dunay tawo sa pulo?”
“Duna miy nahimatmat nga magtiayon nga nagpuyo sa usa ka payag. Tinago ang ilang pagpuyo sa taliwala sa lasang.”
“Tinago?”
“Kaso sa leprosy. May sakit nga sangla ang magtiayon.”
“Giunsa nila pagpanginabuhi sa ilang kahimtang?”
“May anak silang babaye nga maoy nag-amuma kanila. Ang nag-atiman sa utanon ug lagutmon sa gamay nilang baol. Ug tigtugbong sa lungsod pagbaligyag utanon nga ipalit og asin ug sabon. Alang sa panud-an, namingwit ang ilang anak og paitpait ug anga, nanguhag suso ug nanikop og uwang ug kasag. Apan walay suwerte kay nalumos ug naanod sa baha samtang nagpahiluna sa bantak didto sa suba. Napalgan siya sa magtiayon nga nasangit sa dalid sa balete. Sekreto nilang gilubong ang dalaga duol sa payag.”
“Balete?”
“Ang balete sa linaw ibabaw sa tabokanan sa suba.”
Nakapamalandong kos wala damhang kasayoran. Ang trahedya sa dalagang nag-atiman sa iyang masakitong ginikanan dugay nang nahitabo. Upat ka dekada na ang minglabay. Nganong nagpakita ang babaye kanako?
ENGLISH Literature ang akong gitudlo sa usa ka pribadong unibersidad sa Cagayan de Oro City. Apan nagbasa kog Lumadnong Katitikan busa nagpabiling init ang akong gugma sa dagang sa dila nga akong namat-an. Ug ang akong pag-apil sa kalihokan sa Bathalad-Mindanao nahimong sugnod sa akong kaikag sa pagsulat sa pinulongang Binisaya. Ug kining sugilanong “Ang Babaye sa Suba” maoy una nakong sugilanon.
