Dreams are often most profound when they seem the most crazy.
Sigmund Freud
Daw tingga ang kabug-at ug kabugnaw sa iyang tibuok lawas. Misulay siya pagtakilid apan midukot ang iyang likod sa higdaanan. Gitugkan siyag kahadlok apan naulian sab dayon ang gibating kakulba sa kahimatngon nga giurom lang siya. Relaks, damgo ra ni, pasalig niya sa kaugalingon.
Diha sa kahimtang nga tunga-tunga sa pagkamata ug pagkatulog, kahibalo siya nga ang iyang nasinati usa lang ka damgo. O damgo sulod sa damgo, kay may panahon nga siya magdamgo nga gadamgo. Ang sagad nga hinungdan sa iyang urom mao ang bikil nga kahimutang sa paghigda, katugnaw nga mohikap o mokamang sa iyang lawas, paminhod sa tiil, ug tingog o kasikas nga masawod sa iyang dunggan. Dali sad siya abtan og urom kon dugay siyang makatulog o naghiwasa sa iyang pagkatulog.
Usahay magdamgo siya nga namatay ug naghigda sulod sa lungon o may mangtas o ngil-ad nga hayop nga misulod sa kuwarto apan lakbit lang ang iyang kahadlok kay makaamgo man siya nga damgo lang kadto ug dili tinuod. Ang makalisang mao ang kalisod sa pagmata kay sa iyang urom maoy magpasulabi ang tinguha nga mahigmata siya sa hingpit. Kon duna siyay kadulog, moagulo siyag kusog aron pukawon. Kon nag-inusara siya o dili madunggan ang iyang agulo, maninguha siya pagpukaw sa iyang kaugalingon pinaagi sa pagpalihok sa iyang mga kamot o tiil o pagpalingo-lingo sa iyang ulo. Kon nakamata na, moinom siyag tubig sa dili pa siya mohigda pagbalik aron dili mobalik ang iyang urom. Usahay, mahinanok siya pagbalik ug lamoyon sa katulogon ang iyang damgo.
Naghigda si Mayang dihas walang bahin sa katre sikbit sa bungbong. Iyang pukawon ang iyang asawa aron siya pukawon. Miagulo siyag kusog apan bisan giunsa niyag utong, walay tingog nga migawas sa iyang baba. Gilihok niya ang iyang mga tudlo apan dili motuman ang iyang mga kamot sa mando sa iyang utok. Gisunod niya pagpalihok ang iyang mga tiil apan mao gihapon ang nahitabo, daw gibulag ang iyang lawas sa iyang ulo. Gilingo-lingo niya ang iyang ulo apan pakyas siya sa pagpalihok sa balayan sa iyang utok, nga sa kadugayan giabot nag kaluya. Mipahuway siya ug giundang ang pagpaninguha nga makamata. Buot niyang mahinanok ug guyoron ngadto sa kalibotan sa kalimot apan padayong namidpid ang iyang pagkaamgo sa bung-aw sa katulogon. Ang paghunahuna nga mahinanok pag-usab nahimong babag nga siya mahinanok pag-usab. Gibati niya ang kabalaka ug kagil-as sa iyang kahimtang.
“Malou, pahiri sa basang gapas ang baba sa imong amahan kay uga na ang iyang wait”.
Tingog sa iyang asawa. Naunsa diay siya? Nganong ilang pahiran sa gapas ang iyang baba. May misaghid sa iyang ngabil apan wala kini makapukaw kaniya. Pukawa ko ninyo, buot siyang mosinggit apan ang iyang tingog didto ra kutob sa iyang hunahuna.
“Sus, Sis Mayang, karon pa ko makabisita kay didto kos Cebu. Unsang hitaboa?” tingog ni Salud nga kauban sa iyang asawa sa CWL. Nganong nia kini? Unsa diay nahitabo?
“Naestrok si Tonyo, Sis, samtang nag-inom sa birtdey sa iyang kauban sa opisina. Upat ka adlaw siya sa ICU. Kapin nas semana mi dinhis private room”.
Estrok, inom, ICU? Gisuhid niya ang suok sa iyang utok sa pagpangitag tubag sa iyang kaugalingong pangutana. Ug diha sa gabonon niyang kaisipan nagkatin-aw ang kahulogan sa iyang nadungog. Nia siyas hospital. Taudtaod na. Kon mao, karon pa siya makamata sa iyang pagkatulog. Karon pa mobalik ang iyang panimuot. Wala diay siya uroma o giataki sa sleep paralysis. Daw tingga ang kabug-at ug kabugnaw sa iyang lawas kay paralisado siya ug comatose ang iyang kahimtang. Mao diayng dili siya makalihok. Mao diayng dili siya makasulti. Mao diayng dili mabuka ang iyang mga mata.
“Di ba may tambal man siya sa hayblad?”
“Tigtomar man si Tonyo sa iyang tambal sa hayblad ug kolesterol kay ako mang pahinumdoman. Apan kusog man mokaon og letson, di maglikay sa inom ug padayon ang panabako”.
“Ambot sad bitaw ning atong mga bana, Sis, uy. Si Gaspar mao gihapon ang bisyo bisag hugot gidid-an sa doktor. Morag dili senior citizen. Pilosopo ra bag badlongon, mangatarungan nga kon di motagay, patay; kon motagay, patay; maayo pa motagay. Yuna, unsay sulti sa doktor sa iyang kahimtang?”
“Kuyaw ang kahimtang ni Tonyo kay may massive haemorrhage sa iyang utok. Lisod na balikan sa iyang panimuot. Gisantalana na siya ni Fr. Jose. May mga sakop sa kapunongang layko ang nagpahigayon og pray over kaniya. Nagtuo sila nga makadungog si Tonyo sa mga awit ug pag-ampo kay kuno ang igdudungog maoy ulahing balatian nga mawala”.
Tinuod kana, misanong ang iyang hunahuna.
“Kaluoy sad ni Tonyo, no?”
“Sakit magtan-aw sa iyang kahimtang. Busa nagkasabot mis pamilya nga gawas sa oxygen, undangon na ang tambal ug life support kay way pulos gawas sa pagpalugway sa iyang vegetative state. Amo nang gitahan ang tanan sa Ginoo”.
Husto ang iyang asawa kay dili lalim ang kalisod ug kalisang nga bation sa tawo nga makadungog apan dili makasulti, nagmata apan dili makakita ug makabatyag, dili makalihok. Ang iyang kahimtang labaw pang makalilisang kaysa mga urom nga iyang nasinati.
Nakaalinggat siyag bag-ong kasikas sulod sa lawak. Gisundan kini sa kadiyot nga kahilom ug gibuak sa hilak ug danguyngoy. Gipaigmat niya ang iyang pandungog.
“Papa, pasayloa ko sa akong mga sala kanimo. Sa akong pagsupak sa imong gusto. Sayod ko nga maoy imong gilantaw ang akong kaayohan. Apan unsaon nahigugma man ko ni Celso.” Hilak ug tingog ni Marivic. Nia ang iyang anak nga milayas didtos Puerto Princesa.
“Apan ayaw kabalaka, Papa, kay si Celso naa nay trabaho. Ug Papa, naa kay bag-ong apo. Baby Tonying, kiss sa imong Lolo.”
Bag-ong apo? Buot niyang gakson ang bata apan nagpabiling bato ang iyang lawas. Way umoy ang iyang mga bukton ug nagdumili pagtuman sa mando sa iyang utok. Buot niyang makita si Marivic nga iyang gikamingawan, apan dili mabuka ang iyang mga mata. Buot niyang mangayog pasaylo sa iyang umagad apan sinilyohan ang iyang mga ngabil. Pagkapait sa iyang kahimtang. Nganong nahigmata pa siya? Nganong gibalikan pa siyag panimuot? Mas palabihon niya ang kamatayon kaysa magpabiling buhing patay.
“Tonyo, ayaw kabalaka kanamo kay andam na kami kon unsay pagbuot sa Dios. Mga anak atong iampo ang inyong amahan . . . Sa ngalan sa Amahan, sa Anak ug sa Dios Espiritu Santo. Amen. Amahan namo . . .”
Tigsimba siya kay birahon mas iyang asawa. Apan dumdom-limot ang iyang pag-ampo sulod sa balay. Karon, kaanindot nga paminawon ang pag-ampo nga iyang nadungog ilabi na sa mga awit.
“God is my refuge . . . Lord Jesus we enthrone you . . . “
Misabat sa mga awit ang iyang hunahuna, bisag nagkalayo na ang mga tingog nga iyang madungog.
“Mama, wa nay pulso si Papa.” Tingog ni Anton nga mabalak-on. Karon niya nabati nga gimahal siya sa iyang ulitawong anak nga usahay masupilon kaniya.
“Papa, papa . . .” bakho ni Malou, iyang kamagulangan nga mibalik pag-ipon kanila dala ang duha ka anak dihang sayong namatay ang iyang bana.
“Tonyo, Tonyo . . . “
Danguyngoy sa iyang asawa. Daklit mipasundayag sa iyang alimpatakan ang kuwadro sulod sa lawak nila ni Mayang, ang hulagway nga kuha sa panahon sa ilang kasal. Sa dakong kaaghop misulti siyag “I love you”, nga dugay nang wala niya mabungat ngadtos iyang kapikas apan walay mga pulong nga migawas sa iyang baba.
“Papa, ayaw mig biyai kay wa pa mi kabalos sa imong pag-antos kanamo.” Mga tiyabaw ug bakho nga di niya matino asa gikang mga baba kay inanay nang mitaliwan ang iyang pangisip ug pandungog. Mao na ba kini ang kataposan? Ang kamatayon?
Dihay latagawng mga tingog nga nagsaoy-saoy sa iyang utok. Naninguha siyang masabtan kadtong iyang nadungog. Hangtod nahan-ay ang mga pulong sa pangaliya ug pag-ampo. “Dios ko, lugwayi ang akong kinabuhi. Di pa ko andam mobiya sa akong mga minahal. Daghang pang mga butang nga angayan kong buhaton ug taposon. Naa pay buot nakong usbon. Apan imo ang pagbuot, Ginoo.”
May lusok sa luha nga inanayng milugmaw sa iyang mga mata, midaguos sa iyang mga pilok ug mikatap sa iyang tabuntabon. Mitibi ang iyang wait ug gikan sa langob sa iyang dughan migawas sa iyang baba ang pinugos nga tingog.
“Uy, Tonyo! Nganong naghilak ka?”
Sangpit sa iyang asawa nga kusog miyugyog sa iyang abaga.
