Sometimes unspoken words speak the loudest.
Anonymous
Tagsa-tagsang gipalingkod sa atubangan ang sakop sa ilang T-Group sa gihimong “roasting session”. Tumong sa “roasting session” unsaon pagdawat og negative feedback ug sa pagpugong sa kaugalingon. Mao nga tuyoon sa mga kaklase ang paghatag og maot nga komentaryo nga makalagot sa ilang gigisa. Sama sa, “imong nawong morag pakwan nga gitigbas sa walhong sundang”, “makadani sa mga gabasiro ang imong paa, “morag baboy ang imong hagok”, “mahal kon ibaligya ang imong utok kay wa gamita”. Panaway gihapon ang madungog dihang si Lorna na ang naglingkod sa nag-inusarang silya: “hambogera salig kay guwapa”, “maayo unta kon nindot sad imong utok”, “mapagod imong panit kon tua kas banika”, ubp. Naglisod siya dihang iya nang turno nga mosulti. “Guwapa ug buotan”, nag-ukon-ukon siya kay sahi sa gidahom ang iyang gisulti.
Walay komentaryo si Lorna sa ilang pagpanggawas sa klasrom apan sukad niadto nasuod niya si Lorna ug sagad na silang magkauban sa pagkaon sa mess hall, pagtuon sa library ug pagpasiyo sulod sa kampus.
Kauban sila ni Lorna sa mga gibansay aron matudlo nga community development worker sa PACD. Ang unom ka bulan nga pre-service training moandam kanila sa trabaho sa banika ug kabalangayan. Ang mga trainee kinahanghanglan mopasar sa sabdyek sa Group Dynamics and Human Relations, Rural Sociology, Community Development, Development Planning, Research and Evaluation ug sa Barrio Charter (RA 3590). Moagi usab sila niining gawas-sa-kampos nga pagbansay: 2-week course on rice culture, 1–week barrio exposure, 2-week field laboratory ug 6-week supervised field practice.
Ang mga binansay gibahin sa unom ka mga class section nga gitawag og T-Group nga dunay sakop nga dili molabaw 25 ka estudyante.
Lisod ang ilang pagbansay. Aron makatoman sa daghang panginahanglanon, ang ilang kalihokan magsugod sa alas 7:30 sa buntag ug matapos sa alas 9:30 sa gabii. Kalagmitan molapas sa tungang gabii kon dunay compulsory nga sosyal nga mga aktibidad o magtuon sa mga eksam o magbuhat sa ilang mga tariya. Gisukod ang ilang kahibalo, kahanas ug taras. Gipanid-an ang ilang lawasnon ug sikolohikal nga kahaoman ug katakos sa trabaho nga ilang sudlan. Gani, usa ka trainee ang gi-cull o gipapauli tungod sa sikolohikal nga problema.
Higpit ang gipasunod nga mga balaod ug patakaran. Pananglit, ginadili ang pag-inom og alak o bisag unsang ilimnon nga makahubog. Dili palabyon ang kalapasan nga mabuhat. Ang mga pagsilot naglakip sa pagkasaba, pagtrabaho og bug-at ug sa pagpalagpot sa nagsigeg lapas sa balaod.
Apan bisan sa lisod nga pagbansay, lingaw sila sa ilang pagpuyo sa Community Development Center kun CDC. Adunay panagsuod ug ang tanan nagkaila. Gawasnon ang ilang pakighinabi ug pagtiawtiaw. Ang talagsaon nilang paghugonhugon namunga og di malimtang kasinatian ug handurawan sa ilang panag-uban. Sadya nilang balikbalikon ang pagkanta sa “Those Were the Days” nga gipasibantog ni Mary Hopkin sa 1968, usa ka tuig nang milabay. May pagka bastos ang ilang mga pasiaw ug kanta ug kini wala gidili sa mga nagdumala sa training tungod kay kini nahimong sagubang sa kamingaw ug kaguol sa mga nahilayo sa ilang asawa o hinigugma.
Gidili ang pagpauli. Bisan sa emerhensiya. Apan may usa ka talagsaong higayon nga gitugotan ang usa ka trainee gikan sa Bohol nga makabiya og pipila ka adlaw aron pakaslan ang mabdos niyang hinigugma nga usa ka magtutudlo sa publikong tunghaan. Ang iyang gipangasawa nanganak pagkaugma human sa kasal apan ang trainee nagbiyahe na balik sa CDC.
Ang CDC nahimutang sa Los Banos, Laguna. May tulo ka kasikbit nga mga dakbalay: ang main building, ang auditorium ug ang mess hall nga konektado sa inatopan nga mga eskinita. Duha ka andana ang kinadak-ang dakbalay. Sa unang andana nahimutang ang mga klasrom, mga opisima ug ang librarya; sa ikaduhang andana ang dormitoryo sa lalaki ug sa babaye ug ang mga puy-anan sa training director, mga instraktor ug mga empleyado.
Nagpaingon sila ni Lorna sa ilang klasrom dihang nahitabo ang kaguliyang sa mga trainee tungod sa miabot ang balita gikan sa kaulohang sa PACD nga dili mahinayon ang training kay kulang ang pundo.
“Dili maayo ning ilang gibuhat. Walay pulos ang atong pagpasar sa written ug oral examination ug pagkapili sa pre-service training,” niya pa.
“Unom ka bulan ang atong training. Wala pay duha ka bulan ta dinhi. Unsaon na lang, kaulaw ba mouli,” sumpay ni Lorna.
Miapil silas dinaliang panagtigom sulod sa awditoryum. Daghang mga panahom ug sugyot nga gipasupot. May nagsugyot nga magpadala og gamayng pundok nga modala sa tingog sa 120 nga sakop sa 25th Batch. Ilang hangyoon si Secretary Maceda nga ipadayon ang unom ka bulan nga pagbansay. Dunay nagsugyot nga magpadalag hatod-kawat sa ilang mga gobernador ug mayor aron manginlabot ug motabang kanila. Nagkayagaw pa ang ang mga trainee dihang may miabot nga usa ka staff sa CDC nga nagdalag telegrama. Iyang gibasa ang sulod sa hatod-kawat. Sayop ang unang hatod-kawat ug magpadayon ang pagbansay. Nahuwasan ang mga gibansay sa gibating kabalaka ug nakatawa sa ilang pagkauwat. Ang shock treatment usa lansis nga gibuhat aron tan-awon ug sukdon ang ilang reaksiyon kon makatagbo og dakong problema.
Human niadtong dakong kaguliyang mahitungod sa telegrama, minglighot sila ni Lorna didto sa luyo sa awditoryum ug nanglingkod sa usa ka sementong lingkoranan. Bugnaw ang dapit nga ngilit sa bangilid nga gihabolan sa dagkong kahoy.
“Komosta ang inyong kabutang sa dorm?” iyang pangutana kang Lorna.
Ang dorm usa ka lapad ug taas nga hawanan nga may duha ka laray sa mga double-deck spring bed. May komunal nga mga kasilyas ug kaligoanan sa tumoy atbang sa pikas tumoy nga sudlanan sa dormitoryo.
“Hapit na ko maanad og higda sa banig.”
Gituyo nga way kutson ang higdaanan aron sundogon ang kahimtang sa banika. Ang tanang gipatawag sa pagbansay gipadala sa ilang kaugalingong banig ug habol.
“Ikaw?”
“Anad man kog tulog sa banig. Ang problema mao ang kabanha sa dorm. Bisag unsa kabilar, sayo kong makamata tungod sa kasaba sa sayong mobakod.”
“Mao gihapon sa among dorm. Di mo mag-away?”
“Makalagot lagi apan kinahanglan ang pailob aron dili matangtang sa training. Apan may sabaan nga taga-Sorsogon nga nakatilaw og kurat dihang gitigbas sa akong kauban gikan Mindanao ang ulohan sa iyang katre samtang naghigda kini.”
Ang tanang nagbansay gipadalag sundang nga magamit sa paglampas og sagbot ug pagbatas og kawayaan sa unang bulan sa pagbansay nga gitawag og “adjustment period”. Apil usab sa “panahon sa pagpahiangay” ang paghakot og bato, pagpala sa bara sa mga kanal ug paglimyo sa mga unidoro. Uban sa pagdagan sayo sa buntag, gihimo kini aron pagpakita sa kalig-on sa panglawas ug sa paglahutay sa usag-usa.
“Paigo sa imo ang P50 nga binulan nga alawans?”pangutana niya.
“Kulang. Pero tigpadad-an mag kuwarta ang akong ginikanan. Ikaw?”
“Apiki. Pero, madala rag badyet. May gigahin sa labandera, sigarilyo, sabon, pomada ug esnak nga balut o sweet corn. Ug sa atong litratista nga maayong modiskarte aron makakuwarta.”
“Ganahan diay kag balut?”
“Dinhi ra ko nakatilaw og balut. Lami man diay. Makahigam. Ikaw?”
“Tigkaon kog balut nga street food sa Cebu City.”
Katapad niya si Lorna sa klasrom. Mestisa Insik si Lorna. Uso ang miniskirt ug dili niya kalikayan ang pagpasiplat sa puting paa sa dalaga samtang naminaw sa lektyur. Nadani siya sa kaanyag ug kabuotan ni Lorna. Miturok ug milabong ang iyang kaibog ug gugma sa batan-on nga kaedad ra niya. Apan bisan sa ilang kasuod, wala siya makabaton og kaisog sa pagpadayag sa iyang pagbati ngadto sa dalaga. Tungod kay dili makasulti sa iyang gugma ug tinguha, magsulat siyag balak nga sekreto niyang isukip sa libro o notbok ni Lorna. Ubanan niyag sukip og preskong gikay sa rosas nga iyang gikutlo sa natad sa kampus. Pipila na ka higayon nga iya kining gibuhat apan walay gipakitang reaksyon si Lorna.
Usa ka adlaw sa ikaupat nga bulan sa ilang training, nakahukom siya nga iyang ipadayag kang Lorna ang iyang gibati. Iya kining buhaton samtang mag-uban silag panihapon. Suwerte kay sila rang duha sa lamesa nga nahimutang sa usa ka suok sa kantina.
“Salamat sa balak ug rosas,” matod ni Lorna nga namula ang nawong sa pinugngang pahiyom.
Sa unang higayon nahisgotan ni Lorna ang iyang gibuhat. Nakapalig-on kini sa iyang tinguha nga makapadayag sa iyang pagbati sa babaye nga iyang gimithi. Apan sama sa nahitabo sa daghan nang panahon, mitaliwan kaniya ang kaisog ug nagpabiling gapos ang iyang dila. Lain ang ilang nahisgotan samtang nangaon. Apan desidido siya sa iyang plano. It’s now or never, maoy diha sa iyang hunahuna. Human sa ilang panihapon, iyang gidani si Lorna nga magpasiyo didto sa dalan atubangan sa CDC. Ang takdol nga bulan naghatag kaniyag ideya unsaon pagsugod sa iyang pangamoral. Ang bulan nga sama sa mga bituon nahimong metapora sa gugma ug saksi sa pagminahalay sa mga manag-uyab.
“Nindot ang bulan,” niya pa nga mihangad sa langit.
“Bitaw. Ug way salipod nga panganod.”
“Kining, Lorn . . .”
“Unsa man, Art?”
“Kuan . . . kining . . . andam ka na sa atong supervised field practice?”
“Kana ra diay. Ready na. Na, mobalik tas sulod kay naa koy tiwason nga assignment.”
Wala dayon siya makatulog tungod sa kalagot sa iyang pagpatalawan, sa iyang pagkadiyoy. Ambot, maayo man siyang manulti atubangan sa daghang tawo, apan gapos ang iyang dila kon pagpadayag na sa iyang gibati ngadto sa usa ka babaye. Mibangon siya ug diha sa iyang katre nagtagik siyag mubong balak. Balak mahitungod natanggong nga pagbati, sa giluom nga gugma. Sa nahigugma nga nahisama sa bulan nga tungod sa nag-ulang nga wanang taman ra sa paglantaw sa matahom nga bulak sa halayong tanaman. Ugma, iyang kining isukip sa notbok ni Lorna uban sa usa ka preskong gihay sa pulang rosas.
Sa hulatanan sa main building, may Feedback Bulletin Board diin ang mga tinun-an o nagbansay makapaambit sa ilang mga hunahuna ug makapahungaw sa ilang mga gibati. Dili kinahanglan nga magpaila ang nagpaskin o nagsulat, busa si bisan kinsa ang nahimong rumbo sa mga pagdayeg ug panaway. May mga anonimos nga mga sulat sa gugma nga ibutang sa tabla-paskinan gikan mga sa asyang, kulhanon ug talawang magdadayeg.
Sa wala pa siya mosulod sa klasrom, midalikyat siyag basa-basa sa bulletin board. Nakapahiyom siya dungan sa kalipay nga milumpat sa iyang kasingkasing sa pagkakita sa gihay sa pulang rosas ug sa nasulat sa gipatabang papel nga nagkanayon, “Sal-on sa bulak ang pagkatagak sa bulan.”
