The life of the dead is placed in the memory of the living.
Marcos Tullius Cicero
Mitago kos kasagbotan daplin sa suba. Giapas kos akong inahan. Nagpanawag siya kanako. Iyang kong nasil-ipan. Migawas kos akong gitagoan. Miduol ang akong inahan kanako. Namuyok nga mitunol sa usa ka dako. Naglagot ko. Wala nako dawata ang kuwarta. Ako siyang gitulod. Natumba siya. Ang itom niyang sinina midapat sa berdeng amorsiko.
Nakamata ko. Nakahinuktok. Naglibog kos akong damgo. Nganong nasuko kos akong inahan? Unsa bay iyang sala kanako? Unsay iyang nabuhat kanako nga hinungdan sa akong kaligutgot kaniya? Duna ba siyay nabuhat sa gamay pa kong bata nga akong nalimtan apan nagpabilin sa akong sub-conscious?
Gugma ug pagpangga sa usa ka inahan ang akong madumdoman sa akong inahan. Tinuod, may pipila ka panahon nga iya kong bunalan og tukog sa lubi apan ang kahiubos nga akong bation dali rang mahupay kay nasayod ko nga maghilak siya sa tago human sa iyang buhaton nga pagdisiplima sa iyang mga anak. Busa, ang bunal sa tukog dili hinungdan sa akong kalagot kaniya diha sa akong talagsaong damgo.
Sobra ka mapailobon ang akong inahan. Dili ko kalimot niadtong mga higayon nga akong buboag tubig ang sugnod sa kalagot nga dugay kining halingon. Akong biyaan ang akong gilung-ag ug magbagotbot nga manaog sa balay. Sa akong pagbalik sa kosina, nagsiga na ang sugnod kay mapailobong gihalingan sa akong inahan. Bata pa ko niadto apan hangtod karon mosugmat pa ang akong kapungtanon nga mosangpot sa akong pagbasol sa dinalian ug sayop nga desisyon o reaksiyon.
Sayon sabton nganong dili kapugngan ang pagpadahan sa akong inahan sa iyang kamagulangang anak. Perte nakong gamaya sa akong pagkahimugso. Gani, dali-dali kong gipabunyagan sa akong ginikanan sa kahadlok nga dili ko mabuhig dugay. Ila kong gihalad ni San Vincente Ferrer isip akong tigpatiwala didto sa langit. Walay puas ang ilang pagnobena pahinungod sa akong patron sa adlaw sa akong pagkatawo. Ang pangadye buhaton atubangan sa altar diin dunay kuwadro sa imahe ni San Vicente.
Sama sa akong ngalan, gikutlo sa akong ginikanan ang akong patron gikan sa Almanake sa mga Santos. Apan sa kadaghan sa mga santos nganong ilang napilian si San Vicente? Sa akong pagsubay sa Internet, akong nasayran nga si Saint Vicent Ferrer gipabunyagan sa adlaw niyang natawhan. Natawo siya sa Enero 23, 1350 sa Valencia, Spain. Nagpuyo siya sa panahon sa dakong kalisdanan sa kalibotan tungod sa One Hundred Years War tali sa Pransiya ug Inglatera ug sa Black Death na gikamatay sa ikatulong bahin sa katawhan sa Uropa. Si San Vicente giila sa iyang pagkamanggihatagon ug pagkamaluluy-on sa mga kabos. Si Saint Vicent Ferrer gikanonisar ni Pope Calixtus niadtong 1455.
Alas tres sa hapon. Nagpamahit ang kainit sa adlaw. Igang sa sulod sa balay. Maayo unta kon dili pa sirado ang Robinsons Place. Nindot didto suroyan kay luag ug bugnaw. Bisag way paliton. Window shopping lang. Magkape o magkaon sa mga fastfood sa sulod.
Peste gyod ning COVID-19. Makalagot. Wala nahinayon ang kasaulogan sa among golden wedding niadtong Marso 18. Kapin nas duha ka bulan nga natanggong mis akong asawa sa balay. Maayo na lang kay nakat-on ang akong asawa pagtan-aw og salida sa Neflix. Apan naadik siyas Korean telenovela ug tibuok adlaw nga modukot ang lubot sa sopa ug nakatutok sa TV. Hinuroy ang akong asawa ug ang pagtan-aw sa salida maoy iyang sagubang sa gipatoman nga community quarantine.
Kalbaryo ang kuwarentinas. Di ko ka trabaho sa opisina sa kapunongan sa mga senior citizen sa Poblacion diin ako ang nagdumala kay temporaryong giserhan tungod sa coronavirus. Walay misa sa simbahan. Walay panagtigom sa among laygong kapunongan. Kulang kog kasibot sa pagsulat tungod sa kaigang sulod sa balay. Morag nauga ang akong utok sa kainit sa berano. Kay dili na kinahanglan nga pug-on ang utok, magpalabay kos oras sa pagbraws sa Facebook ug Messenger ug pagdula og solitaire sa akong selpon. Sa Facebook na sad ko tigpaminaw sa ABS-CBN News ug Failon Ngayon dihang gipasirad-an sa NTC ang ABS-CBN.
Migawas kos balay. Mas bugnaw sa natad tungod sa mga bungahoy. Labong ang kadahonan sa mangga, rambotan, marang ug tambis. Nakadugang sad sa kabugnaw sa palibot ang abana, lansones, durian ug mangosten.
Nasangit ang akong panan-aw sa balimbing sa kilid sa balay. Nagyongyong na ang mga sanga niini sa atop sa garahe. Makadaot sa sin ang duga sa balimbing kon kini malata. Akong pul-ongan ang balimbing kon moabot na ang ting-ulan ug tingtugnaw. Walay mangaon sa bunga sa balimbing apan wala nako kini puonga kay may sentimental value kini kanako. Ang akong inahan ang nagtanom sa bungahoy. Mga upat na ka dekada ang minglabay. Ang lawngon balimbing iyang dala gikan sa Maigo. Di ko malimot sa pagtanom niini kay mao to ang kataposang pagbisita sa akong amahan ug inahan sa akong panimalay sa Valencia. Kugihan ang akong inahan. Kay dili mahimuyo kon walay gibuhat, akong gipasagdan sa gusto niyang buhaton. Nahurot niyag guna ang sagbot sulod sa lagwerta sa wala pa sila mobiya sa Valencia.
Ang balimbing nakapahinumdom kanako sa akong talagsaong damgo. Gisikdo kos kamingaw sa akong inahan nga sayong mibiya kanamo. Samtang nagbaktas sa haywi, nabanggaan siyag dyip nga hinungdan sa iyang hinanaling kamatayon. Nahinugon kos kamatayon sa akong inahan sa edad nga 64 anyos kay wala ko kabalos sa iyang pagmahal, pag-amoma ug pagsakripisyo kanako.
Naputol ang akong paghanduraw sa sangpit ni Cyd nga nangita kanako.
“Lo, naa tawag imo selpon.”
Akong gidawat ang selpon nga gitunol sa akong apo. Tawag ni Trudes.
“Unsa man?” Pangutana kos akong manghod.
“Kadumdom ka, Nong?”
“Sa unsa?”
“Sumad karon sa pagkamatay ni nanay. Nia mis menteryo. Nagnobena.”
Tig-ampo kos akong mga minahal sa kinabuhi nga mitaliwan na. Apan tungod sa kalayo sa Maigo, panagsa ra ko makaduaw sa sam-ang diin gilubong ang akong mga ginikanan. Dugay na sad naundang ang akong pagnobena sa kasumaran sa ilang kamatayon.
“Salamat, Ding, sa imong pahinumdom,” nako pa nga nakasabot sa kahulogan sa akong damgo.
Nangayo kog pasaylo sa akong inahan. Kay nalimot ko nga karong adlawa ang ika-30 nga kasumarang sa iyang kamatayon. Misaad kos akong inahan nga balikan nako ang pagnobena alang sa kaluwasan sa iyang kalag.
Misulod kos balay. Akong pangitaon ang nobenahan nga dugay nang wala magamit.
