The trouble with retirement is that you never get a day off.
Abe Lemons
SA dihang miretiro kos akong serbisyo sa gobyerno nanaad kong akong angkonon pag-usab ang akong pribadong pagkinabuhi ug kagawasan. Kanang dili na magaid sa trabaho ug kaakohan ngadto sa publiko. Nagtuo kong makataronganon kining akong gusto kay kapin 37 anyos kos
serbisyo.
Aron kahatagag katumanan ang akong panaad, mao ni ang akong gihimong sumbanan ug pahinumdom:
Dili ko magpaulipon sa akong oras sa pagpangitag
suhol.
Dili ko kutawon ang akong utok isip magtatambag sa
laing amo.
Dili ko budlayon ang akong kasingkasing sa
pagdumalag negosyo.
Sukad karon, magpahayahay lang ko. Dili pareho niadtong akong mga kaila nga human moluwat sa ilang serbisyo daghan na hinuog trabaho isip sinuholan o negosyante. Tinuod, mas kuwartahan sila, pero mas batan- on ko tan-awon.
Tuod, natuman ang akong gusto. Nahimo kong libreng tawo. Libreng walay pagabuhaton. Apan wala magdugay akong naamgohan nga ang pagkawalay trabaho sama ra kalisod kon dunay trabaho. Dakong problema hinuon ang akong giatubang. Unsay akong buhaton sa naghingapin
kong panahon?
Dili ko laagan ug walay hilig sa hugoy-hugoy. Ang sagad kong lakton mao ang pagsimba, pagtambong sa miting sa relihiyoso ug sibiko nga kapunongan, pagpangompra sa merkado, pagbayad sa kuryente ug tubig ug pagpaalot.
Ang akong daang motorsiklo sapoton na ug dili na kasaligan busa mipalit kog bag-o. Kapin nas 35 anyos kong nagsakay-sakay sa motorsiklo. Nagmotor gihapon ko karon, sinalindot ang tambag sa akong urologist nga ang akong
prostate dili malipay sa pagsakay-sakay. Isip pauyon-uyon, akong gikutoban ang akong pagmotor sulod sa maayong dalan sa sentro sa dakbayan.
Nangutang kog Toyota wagon apan tungod kay dili ko magdrayb og sakyanan, ang akong tampo sa pagsakay- sakay sa pamilya mao ang binulan nga bayronon sa bangko.
Tungod kay laay ang mag-estambay, nangita kog buluhaton sa balay. Nagkalingaw kog pananom og bungahoy sulod sa among lote. Apan wala magdugay, wala nay lugar nga katamnag laing kahoy. May bakanteng lote luyo sa amoa. Naremate kini sa bangko ug wala gamita. Ako kining
gipangakohan sa pagtanom og saging, kapayas, lutya, gabi ug balanghoy. Para konsumo sa pamilya.
Ang kahoy anaa sa ibabaw sa hiyarkiya sa mga tanom. Kon ang kahoy dili na mahawngan sa mga sagbot ug libon, mabuhi na kini sa ilang kaugalingon. Sa akong lagwerta, ang sayote ug passion fruit lang ang makasamok sa mga bungahoy kon pasagdan ang bagon pagkatkat sa mga sanga. Busa ang mga bungahoy dili makahatag og dakong kahasol gawas kon may El Niño o taas nga ting-init kay kinahanghlan patubigan ang durian, lansones, mangosten, rambutan ug dalandan (way apil ang mangga ug marang kay makalahutay sa hulaw). Kay maglisod na ko pagkatkat,
hasol sad ang pagpamupo sa bunga sa manga, rambutan ug marang. Hinuon, way problema sa dalandan ug mangosten kay mubo pa ug madala pag kab-ot o kuhit ug sa durian kay paaboton lang nga mahinog ang bunga ug mahulog.
Retirado, dako na ang akong panahon sa akong pinakakaraang hilig, ang pagpananom. Hilig ko niining maong kalingawan kay bation ko ang kangaya –
sa kalipay sa mga bugon sa gibugwal nga yuta,
sa kadasig sa nagturok nga mga liso sa semilyahan,
sa kamasaligon sa mga gamotgamot nga sa pakatayan
nagkapyot,
sa kahinangop sa mga dahon sa hilam sa mahigugmaong mga kamot,
sa kaangayan sa mga lindog nga nakigsayaw sa huyuhoy,
sa pahiyom sa mga tanom sa pagsidlak sa Adlaw,
sa kahumot sa mga bulak sa panahon sa kagabhion.
Tungod sa landong sa mga bungahoy nihit na ang luna nga magarden. Ang nabilin mao na lang kadtong mga pitsi-pitsing luna nga maabot pa sa init sa Adlaw. Busa, naggamit kog mga biyang sako, ligid ug uban pang masetasan nga akong mapahimutang sa hustong lugar. Basin sa umaabot nga mga adlaw mosaka kos atop ug magtanom og utanon ug panakot. Tumutuo kos organic farming. Kon ako ang pabut- on dili ko mokaon og produkto nga gigamitag pamatay sadangan ug peste.
Hilig sad kos landscaping ug akong giatiman ang mga bulak o pang-adornong mga tanom sa among tugkaran. Sayon ug makalingaw ang pagtanom, pagbisbis, pagguna ug pagpamul-ong. Mahimo ko kini samtang managhoy.
Nahinumdom hinuon kos panahon nga uso pa ang panaghoy, lakip na kanamong mga bata. Karong panahona, panagsa ka na makadungog og bata nga mag-awit pinaagi sa pagtihol. Tingali wala na kini itudlo sa ilang mga ginikanan o ang mga kabataan nagtuo nga ang pagtaghoy dili na kyut ug urog.
Namuhi kog manok. Kalingawan lang kay ganahan kos kinaiya sa manok. Mahumpay ang akong kabalaka sa kakha-tuka nilang pagkinabuhi. Mahinuklog kos talagsaong gugma ug pag-amuma sa himungaan ngadto sa iyang mga piso. Dugay na kong nagbuhig manok apan dili ko maayong moamuma sa akong mga buhi sama sa himungaan ngadto sa iyang mga piso. Ang sagad nga gidaghanon sa akong manok mga duha ka dosena (dugangan og 8-10 kon may bag-ong piso). Ang akong mga manok wala mag-family planning. Ang mga peste ug dangan (lakip na ang tawo) maoy hinungdan nga wala sila modaghan.
Ang kinoral namong natad kulang na sa sagbot, ulod ug gagmayng mananap nga makakha ug makaon, busa mapahiyomon ang akong mga manok kon akong ipagawas. Lipay sad ko kay makadaginot kog bahog. Akong tuwaan ang mga manok matag sayo sa buntag ug matag hapon aron magpabilin silang anad ug dili malimot pagpauli. Ang pagkurok ug pagtuwa sama ra sa roll call sa mga nagbansay pagka sundalo sulod sa mess hall. May mga panahon nga usa o duha ka manok dili makasanong sa tawag kay tua silas sulod sa tiyan sa manunukob o sa mainitsa kaserola
sa ubang tawo. Aron makakaon ang tanang piso, bayong-bayong, dumalaga, himungaan ug sunoy kinahanglan nga ang ginagmayng bahog ibutang sa lagyo-lagyong lugar. Kon dili ni buhaton, ang tanan mapasmo gawas sa dominanteng sunoy (kalagmitan ang pinakatigulang ug pinakadako) ug ang himungaan nga iyang gibirig-birigan.
Akong taposon kining asoy kabahin sa manok pinaagi niining mga garay:
Diha sa beranda
Samtang gidumdom ko ang damgo kagabii
Samtang naghunahuna unsay nagpahipi sa umaabot
Akong nasigpatan
Mga piso nag-ilogay sa anay
Nga gikakha sa himongaan
Misantop sa akong hunahuna –
Nganong dili ko undangon ang pagbugtaw sa
daklit nga damgo?
Nganong dili ko undangon ang kabalaka kon
unsay umaabot?
Nganong dili ko sa inadlaw-adlaw tagamtamon ang
kinabuhi?
Sa pagkatinuod lang, may pagtulun-an nga atong
makat-onan gikan sa pobreng manok.
Unsay sunod? Ah, ang mga iro. May upat ka iro sa balay, usa ka inahan ug ang tulo niya ka laking anak. Daghang mga iro ang nag-away dihang nangulag ang inahan busa way tino kon kinsa ang amahan o mga amahan sa iyang mga anak. Mas gagmay sila kaysa kasarangang iro sa silingan apan kusog mopaghot, mao nga maayo silang guwardia sa gabii.
Aron dili mahimong sumsoman sa mga tambay ug palahubog, akong hiktan ang mga iro maadlaw ug kon buhian, dili tugotang mogawas sa koral. Ako ang tigbahog sa mga iro. Sa pagseguro nga sila makakaon sa hustong oras kay kon dili, mangutingkay ug mangitkit sila bisag unsa sama sa tsinelas, kutson ug bisan gani fossilized nga bukog. Ako sang namatikdan nga kon gutom ang mga iro, magpanilap silang magtan-aw sa inosenteng mga manok. Gani, ubay-ubay na ang manok nga ilang gilakag ug gipatay. Ug dinhi mogawas ang ilang pagkahenyo o pagkawais kay dili man nila kan-on nga hilaw ang manok ug isangon kanako ang kaakohan sa paghimulbol ug pag-adobo sa ilang biktima aron ilang mahabhab. Wa koy mahimo kay usik kong ilubong lang ang ilang gipatay.
Giatiman sad nako ang panglawas ug kahindik sa mga iro. Apan kay dili man sila hilig maligo, matag semanara sila mag-antos sa kabugnaw sa tubig. Naggahin sad kog panahon sa pag-irok sa ilang mga pulgas ug kato. Ako sad silang ubanan didto sa city veterarian alang sa ilang tinuig nga bakuna ug purga sa bitok.
Maigon nga limpiyado ang among mga iro kay ganahan silang malibang sa sementadong lugar sama sa garahe ug dalan. Tungod niini, sayon ra nako o sa napugos nga katabang ang paghipos sa ilang tai.
Ako sad ang nag-atiman sa among iring. Apan taman ra kos pagbahog kay mangawras mag ligoon. Kaniadto, ang iring makatabang sa pagbugtaw ug pagpamatay sa ilaga. Apan lahi na karon. Ang among binuhing iring dili na manukob og ilaga. Kausa, nakita ko ang among iring nga naglakag sa usa ka ilaga. Apan way nahitabo kay ang duha nagdula-dula ra diay.
Wais na ang iring karon. Nganong maghago pa man silas pagpangayam og ilaga? Kon gutomon, molighot lang
silas kosina ug manungkab og pagkaon.
Baye ug itom ang among binuhing iring. Tibuok adlaw siyang mag-estambay sa gawas ug panagsa ra nako mahibalag. Apan mokalit lang siyag pakita kon tingbahog nas mga iro. Kasabot ko kay saba man ang mga iro. Ang kahibulongan, nganong mahibaw-an man niya kon malimtan pagsera ang kosina samtang atua siya sa itaas sa atop o sa kisame, nagkalingawg pangalot sa iyang kagid?
Human sa iro ug iring, adto tas pispan. Ang among pasanayan sa isda gigamitan og tubig sa ulan. Gikan sa atop, ang tubig ihatod sa sandayong ngadto sa pispan. Sa panahon sa ting-init, sudlan ang pispan og tubig gikan sa gripo. Kay kulang sa buluhaton, miboluntaryo kos pag-atiman sa pispan sa pagseguro sa kapiskay ug maayong pagkabutang sa mga nagpuyo niini. Adlaw-adlaw kong nagsabwag og pagkaon ngadto sa mga karpa, sa walay panumbaling sa pahimatngon sa akong anak nga sobra ang akong gihatag nga bahog. Kon lubog na ang tubig ug halos dili na makita ang akong limasan ug tubigan ang pispan. Naglikay ko pagsigeg limas sa pispan. Niadtong katapusang paghimo ko niini, ikatulo ka bahin sa karpa ang nangamatay. Tungod sa gasgas ug kahapo gumikan sa paglangoy-saguyod sa lapok ug sa kakulang sa hangin sulod sa temporaryong sudlanan kay
nagbrawn-awt ug miundang pag-andar ang air pump. Dugang pa, kinahanglan nga ipahupas una ang kloro sa tubig gikan sa gripo sa dili pa ibalik ang mga isda ngadto sa pispan. Laing ikatulong bahin sa isda nangamatay dihang ang mason nga nagtrabaho sa kilid sa pispan nagdinanghag ug natagakag semento ang tubig. Dugang demalas kay ang mas nindot nga mga isda maoy nangamatay busa ang nabilin mao kadtong dili kaayo nindot.
Naghunahuna pa ko kon moadto kos pet shop ug pulihan ang nangamatayng mga isda o kon ako na lang tabonan ang pispan ug sementohon aron dunay dugang lugar diin ikatag sa mga iro ang ilang hugaw.
Mag-atiman na lang kog akwaryum. Duna miy dakong akwaryum nga wala na magamit sa dugay-dugayng panahon kay ang tagbalay nga aruwana, nakabuhi sa akong kamot, nahulog sa salog ug grabeng pagkabun-og. Dakong trahedya kay human mahulog nagpabilin siyang nagtinga sulod sa
pipila ka adlaw. Gani, akong nahunahunan nga taposon na lang ang iyang pag-antos apan mitaliwan kanako ang kaisog sa paghimo sa ingon. Namatay ang aruwana wala madugay sa dihang gibalhin sa akong anak didto sa pispan, tingali human makapanamilit sa mga karpa. Dili tiaw ang kamingaw nga akong gibati kay nahimo siyang kabahin sa pamilya sa dugayng katuigan. Dili sad tiaw ang kangutngot sa akong tanlag kay akoy hinungdan sa iyang kamatayon. Kaluoy sa pobreng aruwana. Maayo unta to kon namati siyas akong gisulti, “Ari kang Papa, kay adto sa kas planggana”.
Ang kasinatian inahan sa kaalam. Mao ni ang akong natun-an sa pagbuhig karpa ug arowana. Una, makadaot sa isda ang sobrang bahog. Ikaduha, ang semento ug kloro makapatay sa isda. Ikatulo, ang isda dili gustog hagwa. Ikaupat, nagkinahanglan ang isda og hangin nga maginhawa.
Yuna pa, tungod niining bag-ong kinaadman, nakahukom kong ipadayon na lang ang pispan. Mas sayon kini buhaton kaysa pagpatin-aw ngadto sa mamisitang mga apo kon unsay nahitabo niini.
Hilig manguri-kuri, nangayo kos angayan ayohon. Pero gamay ra ang panginahanglan sa pagpangayog kahimanan, inodoro, swits ug awtlet sa kuryente ug uban pa.
Sa tinguha nga dili mabiyaan sa “cyber age”, gihimo kong bag-ong kalingawan ang internet – ang pagkuhag mga kasayoran, pagbasa sa Facebook ug Yahoo mails. Magyampungad kos laptap hangtod dili na nako maantos ang kasakit sa akong hawak ug kahapo sa akong mga mata. Gikan sa akong lawak, mogawas kos sala ug magpaurayray sa sopa. Duol ra ang sopa sa TV busa mahitabo nga madugay ko atubangan sa gilaw sa TV aron pagtan-awg sine gikan sa HBO, Max, Star Movies ug ubang tsanel. Daghang estasyon sa TV ang nagsibyag balita tibuok adlaw busa taas sad ang
oras sa akong pagpaminaw og balita. Panagsa motan-aw kog ariety shows. Wala koy hilig sa showbiz ug drama.
Kining nalakbitang mga buluhaton ug kalingawan, nakawala sa kal-ang sa akong panahon ug nakasampong sa bangag sa kakulang sa buluhaton. Tungod niini, masaligon kong moingon nga ang pagretiro dakong trabaho. May bonus pa! Ako ang magbuot sa akong buhaton. Ug walay amo luyo
sa akong abaga nga mangusisa sa akong gibuhat.
Yati, tabi una! Nagtawag si Misis.
Unsa man, Langga?
