Mibangon siya, nanghuyatid ug mipaingon sa kosina. Way timik ang tablang salog sa sala apan miagaak ang guod nga kawayan pagdapat sa iyang mga tiil sa salog sa kosina. Nanaog siya ug misulod sa banyo-kalibangan nga bulag sa balay. Human mangihi ug manghilam-os mibalik siyag saka sa kosina. May linaga nga bugas mais sinanglag sulod sa takuri nga gitungtong sa kalan nga may buhing uling sa bagol. Gikuha niya ang gamayng garapon nga gikulob sa banggira, giipisan og bahal gikan sa sudlanang plastik nga nahimutang sa lamesa ug giponsihan sa nag-asong linaga. Nanginit ang iyang dunggan sa duha ka basong kinuter nga iyang giinom ug nawala ang kabugnaw sa iyang kutokuto. Ang alkohol sa tuba nga nanubay-subay sa iyang kaugatan ug nanuhot-suhot sa iyang kaunoran, mihingilin sa salin nga katulogon ug nakapaabtik sa iyang lawas.
Lainlain ang ilang padulnganan matag buntag. Siya paingon sa iyang sanggotan. Ang iyang asawa paingon sa gamayng niining baboyan. Unang mobakod ang iyang asawa nga maglutog pamahaw sa dili pa moadto sa tangkal, busa kalagmitan nga ang kataposan nilang sultihay mao ang panahon sa panihapon kay lainlain silag lawak nga ginakatulgan. Ang iyang asawa didto sa lawak sa magtiayon ug siya didto sa nabakanting lawak sa duha nila ka anak babaye nga nangaminyo na.
Sukad nga duha na lang ka lubi ang iyang gisanggotan, humanon una niya ang pagpananggot sa dili pa mamahaw. Dili na silang magtiayon magpaabot sa maulahi sa buluhaton, busa may panahon nga dili sila magkadungan og pamahaw. Manungkab lang siyas kosina kon siya ang nauna o naulahi. Kasagaran, piniritong bulad ug linaphawang udlot sa kamote ang ilang isud-an sa lutong mais. Usahay, may linandag nga itlog o inun-unang isda.
Human makailis og kamisa ug purol sa iyang lawak katulganan, mibalik siyas kosina. Gikawhat niya ang sanggot nga gibitay sa lansang sa haligi dayong takin sa sakoban sa iyang hawak. Gisakwat niya ang kawit nga nagtindog sa suok ug gisanglay sa abaga. Nanaog siya sa tulo ka ang-ang nga hagdanan sa likod ug mipadayugdog paingon sa kalubihan. Ang kapin sa ektaryang kalubihan, bahin sa iyang asawa sa yuta nga kabilin sa iyang ginikanan nga giapod-apod sa lima ka managsoon. Ang ginikanan sa iyang asawa lalin gikan sa Sugbo ug kauban sa nahaunang ming-abot sa lungsod sa Kapatagan. Niadtong wala pa mabuak ang lalawigan sa Lanao ngadto sa Norte ug Sur. Ang iyang ginikanan nga ulahing gidagsa sa Mindanao gikan sa Negros, nahimong saop sa ginikanan sa iyang asawa ug nag-umag mais hangtod nga nanagko ug nanghawong ang gitanom nga lubi.
Una mokatkat sa layog, mihangad siya sa ibabaw. Halos di na makita ang duha ka sugong nga daw mga puya nga malinawong nanagtutoy sa bungol. Dala sa nabatasan, nanguros siya sa wala pa magsugod pagkatkat. Gihikap niya ang gansangong punoan sa lubi nga hinam nagpaabot sa gakos sa niwang apan lubason nga mga bukton. Nagsugod ang iyang pagsaka sa lubi sa unang tikang sa iyang walang tiil. Mikulismaot ang iyang nawong sa pagdapat sa iyang lapalapa sa hakhak apan daklit ra kadto kay giwakli niya sa iyang hunahuna ang gibating kaul-ol sa iyang lapalapa ug tikod. Sa dugayng katuigan sayon-sayonon lang niya ang pagkatkat sa lubi apan karon may bikil na ang iyang pagsaka tungod sa artraytis.
Gipataas niya ang iyang tuong tiil nga nangapkap sa ikaduhang hakhak ug hilom nagpadayon sa iyang pagkatkat. Mipahulay siya sa tunga-tunga sa layog. Mubo pa kining lubiha sa pagsugod niyag pananggot. Batan-on pa siya niadto ug puno sa kabaskog. Dinhi ning maong sanggotan, miturok ang iyang kaibog kang Lusita nga didto sa itaas sa lubi iyang malantaw sulod sa kaligoanan gawas sa balay. Walay atop ang kaligoanan ug makita niya ang tambokon apan kurbahon nga lawas sa dalaga. Tataw ang nagbugdo niining dughan samtang naligo sa tubig sa dakong banga gamit ang kabong sartin. Nagtuo siya nga nasayod si Lusita sa iyang pagpangukoy kay maglangay-langay kini sa pagpanabon ug pagpanglugod. Dugay-dugay kadtong talagsaong romansa tali kaniya didto sa ibabaw sa sanggotan ug ni Lusita didto sa banyo. Hangtod nga usa ka adlaw niana, nahulog siya samtang nagpagana sa iyang kaugalingon. Gawas sa piang ug pangos nga iyang naagoman, ang iyang pagkahulog nahimong sumsoman sa siwit-siwit sa mga silingang tag-as og lupad ang kaisipan. Hinungdan nga wala na magmakuli ang amahan ni Lusita nga mahimo niyang asawa ang kamanghoran niining anak. Nahimuot siya sa dagan sa panghitabo kay nag-uros-uros ang iyang kahinam kang Lusita.
Ang ilang pagkahiusa diha sa kaminyoon naghatag og katumanan ug katagbawan sa naghingapin nilang lawasnong kahinam sa usag-usa. Buhong sila sa lawasnong pakig-ambahan hangtod nga miabot ang menopos ni Lusita ug nawad-ag gana sa pakighilawas. Sa iyang kabahin, bisan mikunhod ang iyang kahigal dala sa edad, nagpabilin ang iyang gana sa pakighilawas, hinungdan sa iyang dakoang kasagmuyo ngadto sa iyang kapikas. Sapoton siya kong balibaran sa iyang asawa apan walay mulo nga madungog gikan kaniya. Tihik siya sa pulong ug sa pagpadayag sa iyang gibati. Bagulbolan siyang bata nga nahimong hilomon tungod sa panghadlok sa iyang inahan nga mamatay ang tawo kon mahurot na ang pulong nga gipahat kaniya.
Mipadayon siya pagkatkat hangtod naabot sa iyang kamot ang kinaubsang palwa. Pinaagi sa pagkabyon sa palwa, gipataas niya ang iyang lawas sa pungkay sa lubi. Gisab-it niya ang kawit, gipahiluna ang iyang sampot sa palwa ug nagpalabay sa iyang gibating kakutas. Bisan sa kabatan-on pa sa adlaw ug sa kahabog sa iyang nahimutangan nabati niya ang di naandang kaigang nga dala sa El Niño. Naghinuktok ang mga lukay nga gihikawan sa huyuhoy. Gipahiran niya sa likod sa iyang palad ang singot nga nanglugmaw sa iyang agtang.
Didto sa tumoy sa lubi, lapad ug layo ang labay sa iyang panan-aw. Milantaw siya sa unahan habig sa sidlakan, sa dapit nga kanhi nahimutangan sa balay sa ilang pamilya. Miungot ang iyang panan-aw sa karaang santol nga nahibiling timailhan sa luna nga ilang gipuy-an. Ang maong santol ang nagbansay sa iyang mga kamot ug tiil sa pagsaka ug ang nagwala sa iyang sawan sa habog. Ang payag hagbay rang nahugno kay gibiyaan sa tulo niya ka manghod lalaki. Sunod-sunod silang namalhin sa habagatang bahin sa Lalawigan sa Bukidnon, nakabig sa halapad ug tabunok nga kayutaan didto.
Habig sa kasadpan, nasangit ang iyang panan-aw sa balay ni Mr. Resma daplin sa dalan nga nagdugtong sa ilang baryo ngadto sa sentro sa lungsod sa amihanan-kasadpan ug sa lungsod sa Sapad sa habagatan-silangan. Maestro si Mr. Resma sa eskuylahang elementarya sa ilang baryo. Suki niya ang magtutudlo ug matag buntag human sa pagpananggot ihatod niya ang rasyon niining duha ka bol o walo ka basong tuba. Sa panahon nga way klase, sagad nga agnihon siya ni Mr. Resma nga makighinabi mao nga nahimo silang suod nga managhigala. Busa dako ang iyang gibating kamingaw dihang hinanaling namatay si Mr. Resma sa atake sa kasingkasing.
Gilantaw niya ang kaugalingong balay habig sa sidlakan ug gianinaw ang tayaon nga atop nga iyang gasak-an sa panahon sa ting-ulan ug bulitan ang mga buslot, ang gusbat nga dingding nga hinayhinayng gikutkot sa anay ug ang amakang dingding sa kosina nga nahagsa sa panahon. Buot niyang ayohon ang karaang balay apan dili paigo ang kita sa kopras nga nagpadayong barato ang presyo.
Sa nataran nga gilibotan sa pangag nga koral nga linipak nga kawayan, didtoy pipila ka manok nga nanuktok sa mais nga gisabod sa iyang asawa. Way nagtikawtikaw sa kosina busa lagmit ang iyang asawa tua pas tangkal nga sa iyang nahimutagan nasalipdan sa labong sa mangga.
Gibalik niya ang iyang pagtagad sa tulomanon nga nahimo nang ritwal sulod sa hataas nga katuigan. Gitangtang niya ang sugong sa bungol ug gibalhin ang sulod nga tuba ngadto sa kawit. Gamit ang pitlagong, iyang gikulitog ang namilit nga lalog sulod sugong, gihulbot ang pitlagong ug gitaktak ang linugdang sa tuba ug tungog nga namilit sa nuog nga gibulibod sa tumoy niini. Gibalik-balik niya ang pagkulitog-hulbot sa pitlagong hangtod nalimpiyo ang sugong. Gisudlan niyag tungog ug gipahiluna sa ilok sa palwa. Iyang gihuso ang sanggot gikan sa sakoban ug gisugdan ang pag-abis sa bungol sa lantip nga sanggot ug sa haniting mga kamot.
Samtang nag-abis sa bungol, giadlip ang iyang galamhan sa mga butang nga naghasol sa iyang kaisipan. Nahinuklog siya sa iyang kasamtangang kahimtang nga nahisama sa pungol nga naughan. Sa pughaw niyang mga adlaw nga nahisama sa tuba nga way tungog. Sa suka nga kaaslom sa iyang gibating kalaay ug kamingaw. Daw buak siyang sugong nga nahubsan sa kaikag sa pagbugtaw sa tinubdan sa kalipay.
Dihang may duga nang inanayng mitulo sa inabisan nga bungol, iyang gisanggab`pagbalik ang sugong ug gisilyohan og ginit ang ngilit sa baba aron dili masudlan og mga mananap. Iyang gibalik ang sanggot sa sakoban ug mipahilunag husto sa punoan sa palwa. Mopahuway siyag kadiyot sa dili pa magpaduga sa ikaduhang bungol luyo sa iyang nahimutagan.
Nanaog sa iyang panan-aw subay sa layog ngadto sa tiilan sa lubi ug sa palibot nga yuta nga gihabolan sa nagkalayang amorsiko nga uhaw sa ulan. Sa makausa pa, nadungog niya kadtong hagawhaw nga makapalimbawot sa iyang balhibo ug kaunoran. Sa makausa pa, ang gibug-aton sa iyang gibati gisukod sa bantok nga yuta nga nagpangamay sama sa sugong ug kawit ngadto sa lagong ug tiki.
Unsa pay pulos sa kinabuhi? Di na niya madimdim ang kanhi lina sa katam-is nga parayeg sa iyang asawa. Wa nay kainit sulod sa salag sa ilang kaminyoon. Uga pa sa langkay ang ilang pagtinagdanay. Nalimtan na sila sa ilang duha ka anak nga gipadpad sa halayong dapit ug nagkapuliki sa ilang panginabuhi ug pakigharong sa inadlaw-adlawng suliran. Budlay nang sak-on ang habog nga lubi aron sanggotan. Pipila na lang ang nangita sa iyang tuba kay ang karaan niyang mga suki nangamatay na ug sahi sa kanhiay, ang mga batan-on karon binotilya na ang giinom.
Buot na niyang biyaan ang pagpananggot, apan mao ra kini ang iyang bugtong kalingawan. Ug diha sa pagpananggot gibati niya nga bisan sa iyang pangedaron nga 63 anyos duna pa siyay kapuslanan. Busa nagpadayon siyag katkat sa lubi nga nagkahabog samtang nanglupad ang katuigan.
Linga siya sa naglatagaw niyang kaisipan dihang may dakong buyog nga kalit mihadyong sa iyang atubangan. Nakuratan siya ug nawad-ag panimbang.
