There’s no other love like the love for a brother.
There’s no other love like the love from a brother.
Astrid Alauda
Amigo ko ni Manoy Gomer ug bes pren ko siya. Pirme mi kauban ni Manoy Gomer. Bisan sa akong katabian ug kasukitan, dili ko niya biyaan. Dili ko malimot sa among panag-uban. Dili gayod.
Katabang mi ni Manoy Gomer sa pagbasok sa kamaisan ni Tatay didtos ilaya. Magbaklay mi paingon sa bukid. Magtiniil lang mi. Daghan sad ang magbaklay, ang uban magdalag karomata ug balsa nga kargahan sa produkto sa uma. May mga komprador sa kopras ug mais nga naggamit og trak nga, matod pa ni Tatay, surplas sa ikaduhang gubat sa kalibotan. Tungod kay lapokon ug dangog ang dalan panahon sa ting-ulan, ang mga ligid sa trak gataoran og kadenang sakat aron mokapot sa yuta ug dili madigyas sa dalan. Ang dalan motabok sa suba sa dapit nga layo na sa bukana. Didto dapit sa taganas diin mabaw ang tubig. Aron dili mabasa, ang akong tatay maglulho sa iyang karsones. Kami ni Manoy Gomer kinahanglan maghubo sa among purol. Apilon namog hubo ang among kamisolin kay ganahan mi mohumol ug moupok sa tubig. Tago sad ming moinom sa tam-is ug bugnaw nga tubig kay gidid-an mi ni Tatay sa pag-inom sa tubig sa suba kay basin magkalibanga. Apan wala mi mahadlok kay ang taga ilaya nagkalos og tubig sa suba gamit ang sag-ob nga bulos sa kawayan.
Kon wala si Tatay kay may nagsuhol sa iya sa pagpamanday, kami ra mi Manoy Gomer ang magtrabaho sa uma. Mingaw ug laay sa uma. Hinay ang aginod sa oras sa panahon nga magbunglay sa sagbot.
“Dong, Memer, ayawg punayg tan-aw sa Adlaw. Mosalop ra lagi na,” badlong ni Manoy Gomer kanako nga nagsud-ong sa Adlaw nga nag-aginod sa iyang panaw sa kalangitan.
“Gutom ko, Noy.” “Sige, pagsugbag kamote. Ako nay motiwas ining tudling.”
Dali-dali kong nanguykoy og kamote sa usa ka daplin sa uma. Nagkalot ko sa yuta ug gilubong ang kamote. Gibutangan kog kahoy ang ibabaw sa gilubngan sa kamote ug gihalingan. Samtang nagpaabot sa pagkaluto sa kamote, mipasilong ko sa punoan sa nagharag nga kulo daplin sa uma. Matag karon ug unya akong lantawon si Manoy Gomer nga nag-inusarang nagbunglay sa iyang tudling ug sa akoa. Paspas moguna si Manoy, ang iyang tuong kamot ang naggunit sa guna ug ang walang kamot ang mokamlot sa sagbot ug itaktak ang yuta sa dili pa kini isalibay sa iyang luyo.
Nianang buntag, naglumba mi kon kinsa ang makauna pagtapos sa tudling.
“Ako ang winner,” nako pa nga maoy una makaabot sa pikas tumoy sa tudling sa gunahon. Nagtuo ko nga gituyo ni Manoy Gomer nga mapilde sa among kontes apan lipay gihapon ko.
Walay payag sa uma busa diha ra mi tingpaniudtohan sa tiilan sa kulo. Balik-balik ang among pagkaon nga mais nga sulaan og ginamos o bulad ug utan, apan ako ug si Manoy Gomer dili mahutdan sa among gana sa pagkaon. Kon apiki na mag-utan, mag-ayomayom mig hikay og sabaw nga ikatulak sa kan-on. Among butangan og pinusa nga siling kulikot ang bugnaw nga tubig nga gitemplahan sa una sa ginamos o asin. Tungod sa kahalang sa sili, init higopon ang bugnaw nga sabaw.
Sa ngilit sa among baol may mga kahoy nga wala matandog sa laging tungod sa katungason sa dapit. Dinhi mi ni Manoy Gomer mamahulay sa dili pa mobiya sa uma kay malingaw mig sud-ong sa mga unggoy nga maglakganay sa mga sanga sa dakong lawaan. Makahimuot tan-awon ang madula-dulaon nga mga unggoy, apan sa panahon sa ting-anagon, ang among kahimuot pulihan sa kapungot kay ang mga unggoy manganaog sa kahoy ug mangaon sa mais nga ilang panitan ug kibkibon diha mismo sa punoan. Maayo na lang kay daghang silingang kamaisan busa mabinlan pa mig masanggi. Gawas pa, dili na magdugay ang mga unggoy kay ang mga mag-uuma nakat-on sa pagpanglit-ag sa ikogan nga ibaligya sa laing mga nasod diin ang unggoy gigamit sa mga eksperimento sa dagkong parmasyutika sa pagkaplag og tambal alang sa sakit sa tawo.
Usa na sa nanglit-ag og unggoy mao si Noy Dadong. Ang unggoy mosulod sa iyang hinimong halwa nga iyang paonan og hinog nga tundan.
Nakakaon kog karne sa unggoy nga giadobo ni Noy Dadong. Walay lamesang kan-anan ang ilang balay busa mangyaka mis salog nga kawayan kon mangaon. Gilamian kos adobong unggoy nga mao pa sukad nako matilawi, apan kalit nga nawala ang akong gana dihang akong nasiplatan ang ulo sa unggoy nga gitungtong sa banggera. Gilaplapan sa panit ug unod ang ulo busa migimaw ang nagsiga niining mga mata nga daw nasuko kanako.
Dili dako ang maisan ni Tatay, busa panahon sa bakasyon sa berano mananggi mi ni Manoy Gomer sa ubang maisan. Ang tiposo among itapok-tapok sulod sa tudling sa mais. Kon mahuman na ang among sangionon, among hakoton ang mais didto sa tapokanan gamit ang bukag nga hinimo sa uway. Didto bahinon sa tag-iya sa uma ang masanggi. Ikapito ka bahin ang iya sa mananggiay. Tungod sa pagpananggi nanagko ang among mga braso ug mga bagtak. Hinuon, matod ni Manoy Gomer, misamot ko kaputot tungod sa pagpas-an ug paglukdo og bug-at. Sagdi lang, kay ganahan man ko mananggi kon kauban ni Manoy Gomer. Ang among sinanggian makadugang sa abot sa maisan ni Tatay busa dili mi mahutdan og mais nga malubo ug mapagaling. Kas-a ra ang kutsetsa sa mais matag tuig. Hiposon ang mais nga dilli pakpakan aron modugay ug moabot sa sunod tingsanggi.
Adto mi matulog sa bukid kon ang tingsanggi atol sa bakasyon sa eskuyla. Dasig mi ni Manoy Gomer sa among gibuhat ug gibali wala ang kalisod sa pagpuyo sa bukid. Usa na ang pagkatulog ibabaw sa pinakpakan nga mais sa bodega sa balay nila ni Noy Dadong ug Nang Karna nga among gaabtan ug gakatulgan. Mag-ayom-ayom mig higdaanan nga sakong landay nga among ipahiluna ibabaw sa mais. Tungod sa kakapoy ug kahapo sa lawas, mahinanok mi sa pagkatulog bisan sa gahi nga mais nga gansal sa likod.
Dali mi makaimbento og duladula aron sa pagwala sa kalaay sa kinabuhi sa bukid ug bulag sa among ginikanan. Ang pagkaon sa linung-ag nga komote mahimong kalingawan panahon sa tingpahulay sa gabii. Gitikon mig kinatawa samtang nagdula og gera sa utot, diin mapuno ang gamayng bodega sa baho sa hangin nga gikan sa kamote nga gigaling sa among tungol. Gihimo namong kalingawan ang pagkatkat sa dakong nangka sa likod sa balay ni Nong Dadong ug Nang Karna. Ang lumyan nga nangka humok og panit, morag marang. Among panitan ang nagbitay nga bunga ug maglangaylangay pagkaon sa unod samtang nangguk-ong mis sanga.
Isog si Manoy Gomer. Dili siya mahadlok mokatkat sa lubi. Usa sa among esnak kon bation mig kagutom mao ang butong. Matagbaw ang among kauhaw sa tubig sa butong ug mawala ang among kagutom sa humok nga unod. Usa ka udto niana, nakuratan ko sa kalit niyang pag-ambak gikan sa itaas sa lubi. Didtoy balayan sa lapinig sa butay ug gitabangan siyag pamaak sa naestorbo nga lapinig. Dili hinuon kaayo habog ang iyang giambakan, busa dali ra siyang nakabangon ug nakapamapha sa pipila ka masuk-anong lampinig nga mikuyog sa iyang pagkahulog.
“Sakit kaayo, Noy?” akong pangutana sa pagkakita sa daghang pinaakan sa iyang nawong.
“Medyo sakit apan panit ra ni. Dali, adto tas lubi sa unahan.”
May biniyaan nga uma pailaya sa bukana nga gituboan og daghang bayabas. Didto mi ni Manoy Gomer mamitik og langgam sa panahon nga way klase ug kon dili mi motungas sa bukid. Panagsa ra mi kakuhag langgam, apan sige mig balik-balik didto kay nagpangamay nga sakaon ang lumoy nga bayabas. Kon dako ang punoan sa bayabas adto mi mangaon sa itaas niini. Malipay si Nanay kon makadala mig bayabas sa among pagpauli busa magdala mig basket nga buli.
May karaang balete nga gitaliwad-an sa kabayabsan ug kanipaan. Didto mi pagpabugnaw ug magpalabay sa panahon. Habog ang balete ug labong ang nagyungyong niining mga sanga ug dahon. Dangpanan ang balete sa mga langgam lakip na ang akong nailhan: tukmo, alimukon, punay ug galansiang. Ang mga langgam mangaon sa bunga sa balete ug magpahulay sa mga sanga. Apan wala mi mangahas nga manirador sa mga langgam kay nahadlok mi nga kasuk-an sa mga engkanto nga nagpuyo sa dakong kahoy. Hilom lang mi nga manglingkod o manghigda sa tiilan sa balete isip respeto sa dili makita nga nanimuyo niini.
Daghang sugilanon mahitungod sa balete ang akong nadunggan. Matod pa ni Iyo Pidot nga maoy kinatigulangan namong silingan, dako daw nga siyudad ang balete. Ingon niya nga sa batan-on pa siya nakita niya ang talagsaong kahayag sa balete dihang nakalabay siya gikan namisita sa iyang hinigugma. Matod niya, ang kadahonan sa balete napuno sa nagkidlap-kidlap nga kahayag sama sa mga bituon. Gituhoan nga magpista ang mga engkanto kay may panahon nga madunggan ang musika ug hudyaka sulod sa balete ug masimhot ang humot nga mga linuto. Ug may gipasa-pasang estorya nga may dakong pultahan sa punoan sa balete. Kon abli ang pultahan, masilip ang bahandianong sulod sa balay.
Sa hapon mi namayabas ug nanirador niadtong Sabado. Wala miy nakuha sa among pangayam apan napuno ang among basket sa bayabas. Nagkasabot mi ni Manoy Gomer nga mamahuway una didto sa balete sa dili pa mamauli. Nagligad sa yuta si Manoy Gomer nga ang mga mata daw dunay gipangita sa kasangahan sa balete. Naniid kos mga langgam didtos kadahonan sa balete samtang naglingkod tapad ni Manoy Gomer. Apan napugwat mis among pagpahulay dihang kalit may dahunog nga among nabati. Dahunog sa bul-og sa tubig. Nagkaduol ang dahunog. Nakalitan mi sa naghaguros nga baha kay wa man mag-ulan. Dali nga gilunopan ang among nahimutangan.
“May dakong buhawi sa bukid,” matod ni Manoy Gomer nga nangluspad.
“Unsay atong buhaton, Noy?” nako pa nga nagkurog sa kahadlok.
“Mosaka tas balete. Una kay mosunod ko.”
Wala dayon ko molihok sa akong gitindogan. Nahadlok kong masuko ang mga engkanto kon mosaka mis balete. Maayo na lang kay kalit naabli ang dakong pultahan sa balete. Misulod ko. May habog nga hagdan sa sulod. Misaka kos hagdan. Naghangos kong mikatkat sa mga ang-ang paingon sa ibabaw. Sa akong katarantar wala na ko molingi ni Manoy Gomer nga akong gituhoan nga nagsunod kanako. Misaka ko ug misaka. Unya, kalit mingitngit ang palibot.
“Hain si Manoy Gomer?”
“Dong Memer, wala na si Manoy Gomer nimo,” tubag sa akong nanay nga naglingkod sa ngilit sa lantay nga akong gihigdaan.
“Tua siya sa balete, Nay.”
Nakita ko ang mitulo nga mga luha ni Nanay sa wala pa siya molingiw. Naluoy ko sa akong nanay. Gimingaw ko ni Manoy Gomer.
“Moadto kos balete, Nay. Akong hangyoon ang mga engkanto nga iuli si Manoy Gomer.”
