It is better to debate a question without settling
it than to settle a question without debating it.
Joseph Joubert (1754-1824)
Sa nagtungha pa kos elementarya ug hayskol, katabang ko sa akong amahan sa iyang gamayng uma sa bukid. Kaminero ang akong amahan sa Lalawigan sa Lanao del Norte, busa matag Sabado, Dominggo ug mga adlawng way trabaho ra mi motungas sa bukid. Apan sa panahon sa bakasyon sa eskwela, ako ug ang akong manghod nga si Inting motungas didtos bukid sa pagbunglay sa kamaisan.
Ang kinaham namong kalingawan samtang namahuway mao ang pagsud-ong sa mga unggoy nga alegreng nagdula didto sa mga kahoy sa dal-og ngilit sa among umahan. Apan kon anagon na ang mais, ang among kahimuot pulihan sa kalagot kay manaog man ang mga unggoy ug mangilaw sa mais. Dili hinuon dako ang kadaot kay mga kamaisan man ang palibot.
Dili nako malimtan ang unggoy tungod sa panaghap nga ang unggoy maoy gigikanan sa tawo, sanong sa “Origin of the Species” ni Charles Darwin ug sa teyoriya sa ebulosyon. Lahi kini sa gisulti sa akong amahan nga si Adan giumol sa Dios sa iyang dagway gikan sa yuta ug si Eba gikan sa gusok ni Adan. Niadtong panahona, motuo gyod kos akong amahan kay gawas nga dunay siyay mabasang pruyba sa iyang Bibliya, siya man ang una nakong maestro ug tyutor sa matematika ug englis sa nagtungha pa kos elementarya. Grade seven ang natapos sa akong amahan sulod sa sistema sa edukasyon sa panahon sa Amerikano.
Ang mga nakaplagan sa siyensiya mahitungod sa kaagi ug estraktura sa uniberso nahimong hinungdan sa dakong lantugi tali sa mga creationist ug evolutionist. Magkauyon ba ang siyensya ug relihiyon sa panan-aw sa sinugdanan sa kalangitan, sa kalibotan ug sa mga buhing binuhat?
Ang panagbangi sa siyensiya ug relihiyon may hataas nga kasaysayan. Pananglit, niadtong tuig 1633, si Galileo Galilei, Italyanong siyentipiko, gihukmang sad-an sa Roman Inquisition sa salang hearsay, tungod sa sayop nga doktrina o panudlo nga ang Adlaw maoy sentro sa kalibotan ug nga kini wala maglihok ug ang kalibotan maoy nagtuyok sa Adlaw. Kini nasukwahi sa baroganan sa Simbahan nga ang kalibotan maoy sentro sa uniberso ug ang Adlaw maoy naglihok tuyok sa kalibotan.
Maayo na lang kay ang doktrina ug panudlo sa Simbahan karong panahona lahi na sa panahon sa akong amahan. Maingon ta nga ang panan-aw sa Simbahan nagkausab nunot sa nakat-onan sa sensya.
Sa siyensiya, sa makita motuo. Sa relihiyon, sa pagtuo makita. Nan, unsaon ko pagpahiuyon sa akong relihiyosong pagtuo ug sa akong siyentipikong panan-aw?
Isip usa lang ka tuldok sa way kinutabang kawanangan ug sa limitasyon sa akong pangutok ug kaalam, wala koy tubag niini nga makahatag kanakog hingpit nga katagbawan. Manghagdaw lang kog mga panabot ug kadasonan gikan sa mga tawo kinsang pagtuo wala malapsaw tungod sa nagkabanging panan-aw sa siyensiya ug relihiyon. Usa na si Jimmy Carter, kanhi presidente sa Amerika. Nagkanayon siya diha sa iyang libro, “Living Faith”:
Isip tumotuo, wa koy problema sa mga nakaplagaan diha astronomy, geology ug paleontology: nga ang uniberso haluag kaayo ug nagkaluag pa, nga ang kalibotan karaan na kaayo, ug ang tawo gikan sa karaang kagikanan. Dili lisod kanako ang pagdawat sa “big bang” theory sa sinugdanan sa uniberso, hangtod nga kini mapanghimakak sa bag-ong pangduki-duki sa kalangitan ug may bag-ong katin-awan kon unsay nabuhat sa Ginoo. Ni matandog ang akong relihiyosong pagtuo sa kaamgo nga ang unang mga tagsulat sa mga Balaang Kasulatan nagtuo nga ang kalibotan patag, nga ang mga bituon daw mga gagmayng dayan-dayan sa krismastre nga nahimong mahulog kanato, nga ang kinatibuk-ang proseso sa pagmugna nahimo sulod sa unang unom ka adlaw, nga ang unang babaye kinuha gikan sa gusok sa unang lalaki, nga silang duha ni Adan ug Eba gihulma sa modernong dagway. Ang gihang sa ilang panabot kaniadto ug sa atua karon, nagpasabot lang nga ang kahibalo gipadayag sa kaulahian ngadto kang Galileo, Newton, Darwin, Einstein, ug Hubble – sa kadagahanan kanato.
Ang kalibotan sa pagtuo ug ang kalibotan sa siyensiya kinahanglang magkasangkap ug magkaagad nga mga kalibotan. Matod pa ni Einstein, “Ang siyensiya nga way relihiyon piang, ang relihiyon nga way siyensiya, buta.”
Ang umaabot nga pandukiduki sa evolutionary biology ug physics mahimong makapaduol sa gihang sa nagkalahing panan-aw sa mga creationist ug evulotionist. Ngani, karon naa na tas ngilit sa pagkaplag sa usa ka hiniusang teyoriya sa kamugnaan.
Balik tas unggoy. Kon ang tawo gikan bas unggoy dako pang debate apan di malalis nga ang tawo daghang gibuhat nga monkey business. Ha-ha-ha!
