“Tagboa mi ugma. Alas dyes.” Pahinumdom ni Engr. Barte sa iyang sakop. Siya ang municipal engineer sa lungsod.
“Okey, Sir.”
Diha na ang mitagbo kanamo sa among pag-abot sa krosing. Tulo ka batan-ong lalake nga tagsa-tagsag kabayo.
“Maayong buntag, Sir Echalico ug Sir Barte, kami ang gipadala ni Pastor.” matod sa nangulo. “Ako diay si Anselmo. Akong mga kauban si Gomer ug si Sendo.”
“Among kauban, si Pol.” Paila-ila ni Engr. Barte sa gipadala sa mamahandi sa lungsod.
“Maayong buntag, Sir Pol.”
Tagsa-tagsa ming gipasakay sa kabayo. Didto ko miangkas kang Anselmo. Si Engr. Barte, didto kang Gomer ug Pol didto kang Sendo, kaluha ni Gomer. Mao pa ko sukad kasakayg kabayo ug gibati kog kagil-as sa akong sampot nga nagbag-id-bag-id sa bukobuko sa kabayo nga gihapinan og sako nga ginama sa lanot.
Hinay ang dagan sa kabayo tungas sa baryo Taytay. Ang dalan nahilis sa ulan, natusak-tusak sa tunob sa kabayo ug kabaw ug nakunot sa badlis sa balsa. Hubo sa kahoy ang mga bakilid og gipulihan sa kogon kansang yagpis nga dayon nanuyhakaw ug nangindahay sa halok sa hangin. Hait ang suwab sa kainit sa Adlaw.
Nawala ang kaalimuot sa palibot sa pag-abot namo didto sa taytay. Gawas nga habog ang lugar, daghang nang nagtindog nga lubi, gemilyena ug mahogany. May mga pundok sa kasagingan. Nagkatag ang kamaisan ug balanghoyan. Sa unahan akong nalantaw ang gagmayng kabalayan nga nagkalo og kogon.
Ming-abot kami sa sentro sa baryo. Kapin sa oras ang among biyahe gikan sa haywey. Sa sentro nahimutang ang barangay hall o balay-baryo. Sa atbang niini nag-inusarang nagpungko ang kapilya. Sa unahan niiini habig sa wala, may multi-purpose pavement nga bularanan sa mais ug dulaanan sa basketbol.
Sa atubangan sa balay-baryo naghulat kanamo ang mga opisyal sa balangay.
“Maayong pag-abot, Sir Echalico ug Sir Barte,” abi-abi sa kapitan.
Tulo ka babaye ang mingsul-ob og girnalda sa among mga liog. Ang lukong ginama sa gituhog nga bulak sa kalasutsi.
Gitagsa-tagsag pagpaila sa kapitan ang unom ka sakop sa konseho nga sa akong tan-aw pulos magulang kaniya. Human sa lamanohay, giagni mi sa sulod.
“Esnak una mo, Sir,” agda sa kapitan. Sa lamesa, gibayang ang suman-balanghoy, biko, lamaw nga butong, saging tundan, kapayas ug abocado. Paspas ming nangaon kay gawas nga gigutom ug giuhaw, kami na lay gipaabot aron masugdan ang asembleya sa baryo.
Ang balay-tigomanan sumpay sa likod sa balay-baryo. Napuno ang tigomanan sa manambongay nga naglingkod sa mga bangko nga ginama sa tag-as nga tabla. Ako ug si Engr. Barte gipalingkod didto sa tablado uban sa kapitan. Ang mga konsehal didto sa unang laray sa bangko atbang kanamo.
Didto sa likod sa tigomanan, okupado si Pol sa pagdawat og bayad sa buhis sa yuta ug sedula. Disiplinado ang mga tawo nga hilom nagpaabot sa ilang turno busa wala makadisturbo sa miting ang gibuhat ni Pol.
Nakita kos kaugalingon kong mga mata ang hugot nga gahom sa kapitan sa iyang ginsakopan. Gawas nga siya ang piniling pangulo sa baryo, siya sad ang Pastor sa ilang simbahan. Tinuod ang gisulti ni Engr. Barte nga motambong ang tanang sakop sa asembleya, gawas niadtong may mga balatian.
Lanog ang pakpak sa taga-baryo sa dihang gipaila ko sa kapitan nga pinasidunggang dinapit. Pakpak sad ang tanan sa pagpaila kang Engr. Barte nga nailhan nas kadaghanan kay nakatambong na man og asembleya dinhi.
Sa akong pakigpulong, akong gipaila ang akong kaugalingon nga alagad sa katawhan. Nga ako ang bag-ong MDO o Municipal Development Officer sa PACD o Presidential Assistant on Community Development. Akong gipasabot ang mga kalihokan sa PACD sa pagpalig-on sa panggamhanan sa baryo pinaagi sa mga pagbansay-bansay sa mga opisyal. Akong gilinaw ang grants-in-aid program diin ang gobyerno-nasyonal mohatag og pundo alang sa pagtukod ug pag-ayo sa dalan, poso, tangke sa tubig, balay-publiko, ubp. Ug sa kataposan, akong gilakbitan ang bag-ong programa sa PACD sa pag-organisar og samahang nayon o kooperatiba sa baryo.
Sa iyang bahin, gipasalamatan ni Engr. Barte ang mainitong pag-abi-abi sa katawhan ug sa among tuyo sa pagpahigayon og ocular survey sa dapit sa giplanong spring development.
Lapas nas udtong tutok dihang natapos ang asembleya. Naghiusa ang mga nanambongay sa miting sa ilang paniudto. May igong pagkaon alang sa tanan kay ang matag pamilya nagdalag tagsa ka salmon nga bugas ug tagsa ka manok. Nagpaihaw sad ang kapitan og usa ka baboy gikan sa iyang tangkal. Buhi ang diwa sa bayanihan. Gibahin ang mga buluhaton. Dunay nagsab-ob og tubig, nagbughag kahoy igsusugnod ug dunay mga kosinero. Ang kababayen-an maoy nagbayang sa pagkaon diha sa duha ka tag-as nga lamesa nga hinimo sa linipak nga kawayan ug gipahimutang sa masigkakilid sa tigomanan.
Kaming mga bisita, duyog sa kapitan ug mga konsehal, didto gipakaon sa sulod sa balay-baryo. Tulo ka babaye ang nag-atiman kanamo.
“Akong asawa,” paila-ila sa kapitan. “Siya ang nagsuot sa imong girnalda kaganiha.”
Mipahiyom kanako ang gipaila ug nahinumdom kos kaluhang kandiis sa lamurok niyang aping dihang gitaoran kos girnalda. Yagpison ug may hustong pamarog. Sa akong tan-aw manghod sa kapitan nga sumala sa dokumento sa akong opisina, kadungan ra nakong natawo sa 1938 ug karon nag-edad og 35 anyos.
Human sa paniudto, miadto mis dal-og nga kapin sa kilometro gikan sa sentro. Uban kanamo ang kapitan ug mga konsehal. May nahinagbo kaming mga babaye nga nagpas-an og sag-ob nga kawayan. Dagko pas bulbog ang among singot ni Engr. Barte nga naglugsong subay sa hagip-ot ug danglog nga dalan-dalan paingon sa suba nga nagsubay sa bilahan sa nag-atbang nga bukid. Among naabtan ang pipila ka bata nga nangaligo sa tin-aw nga suba. May mabawng atabay nga gikalot kilid sa bukid. Dinhi magkawos ang tagabaryo og tubig nga mainom ug magamit sa balay. Dihay kabo nga hinimo sa bagol. Nagkawos ko ug miinom. Bugnaw ug tam-is ang tubig.
“Di ni maughan?” Pangutana ni Engr. Barte.
“Wa pa sukad bisan sa panahon sa El Niño,” tug-an sa kapitan.
Gisuhid ni Engr. Barte ang palibot aron pagpili sa tukmang lugar nga buhatag tangke nga motigom sa tubig gikan sa mga tubod.
Sa among pagpamauli akong gipangutana si Engr. Barte pilay iyang banabana nga gastohon sa proyekto.
“P10,000”.
“Okey. Akong paabuton ang program of work ug bill of materials nga akong iduso ngadtos among Provincial Office”.
Hapit na ang kilumkilom sa among paghibalik sa sentro. Bugnaw ang huyuhoy sa hangin nga mihagwa-hagwa sa lukay sa kalubihan. Nagsugod nag pamatog ang mga manok sa mga kahoy. Wala nay tawo didto sa balay-baryo gawas sa tulo ka babaye nga nag-asikaso sa among panihapon. Gipaila sa kapitan nga sila ang sekretarya ug tesorero sa baryo. Ang ikatulo, asawa sa unang konsehal.
Gawas sa tinunoang kasili, mao gihapon ang sud-an sa panihapon: nilagpang ug piniritong manok ug adobong baboy. May ilimnon nga giandam ug human sa panihapon nagsugod mig tagay sa bahalina ug Tanduay Rhum. Gisugdan kos ram ug giwasing sa bahalina. Mao sad si Engr. Barte. Ram ang giinom ni Pol. Bahalina ang giinom sa kapitan. Sagolsagol ang gitagay sa mga konsehal.
“Okey tong imong lugar, Pastor,” matod ko. “Trabahoon ni Engr. Barte ang mga papeles nga akong iduso sa among opisina.”
“Maayo, Sir. Daghang salamat.”
“Bag-o ang inyong balay-tigomanan,” komento ni Engr. Barte.
“Gipahinaan sa taga-baryo. Nahuman sa duha ka semana.”
Misamot ang akong pagtamod sa batan-ong kapitan nga duha pa ka tuig sa iyang pangatungdanan. Sumala sa asoy ni Engr. Barte samtang nagbiyahi pa mis haywey, ang ginikanan sa kapitan milalin sa Mindanao gikan sa Visayas niadtong dekada ’40. Ang napulo ka pamilyang langyaw o dumagat gipangulohan sa amahan sa kapitan. Dinhing dapita sa habagatang bahin sa Bukidnon sila mihalin ug nag-uma kay sayon makapanag-iya og yuta gikan sa mga netibo. Barato ang lasang nga gibiyaan sa usa ka kompaniya sa laging ug puwedeng bayloan og espading, atsa ug himan sa pamanday. May ngalan ang mga netibo ning maong lugar apan sa kadugayan gitawag kinig sitio Taytay, hangtod nahimong Baryo Taytay. Layo ang baryo sa sentro sa lungsod. Bayente kilometros subay sa dakong dalan ug kinse ka kilometros gikan sa krosing. Kabayo ra ang masakyan. Tungod niini ang mga bisitang opisyal ug empleyado sa gobyerno kasagaran magpalabay sa gabii ug pagkasunod adlaw na molugsong.
Ang mga lalin misanay. Mga Katoliko sila sa pagbiya sa Negros, apan kay wa man sila maabot og pari, nahimong Pastor ang amahan sa kapitan. Nagtukod silag kapilya diin gihimo ang katilingbanong pag-ampo. Sa decada ’50, miabot ang usa ka epidemya ug daghang nangamatay. Apil na ang duha ka anak babaye sa amahan sa kapitan. Butang nga nakahatag og dakong kasubo sa Pastor. Nakita siyang naghinuktok didto sa dakong baleta daplin sa suba. Hangtod usa ka adlaw niana, ang Pastor nakakitag talagsaong panan-awon. Didto natukod ang kulto nga nag-ila og duha ka Dios, si Hesukristo ug si Lusiper. Sumala sa mga pulong sa Pastor mas likay silas katalagman kay duha ang ilang maampoan ug madangpan.
Sa altar sa ilang kapilya may larawan ni Hesukristo, ang “Dios sa Adlaw” ug ni Lusiper, ang “Dios sa Gabii”. Bisan pa niini ubay-ubay ang mga politiko nga napugos pagsimba sa kapilya aron makuha ang suporta sa pastor sa panahon sa eleksiyon. Giila ang kulto sa ilang block voting. Ang tanan, walay sipyat, mobotar sa mga kandidato nga nasulod sa sampol balot nga ipang-apod-apod sa pastor. Sa kasamtangan, duolan sa 200 ang rehistradong botante sa baryo gikan sa 70 ka pamilya.
Sa pagkamatay sa nagtukod sa kulto, nahimong bag-ong pastor ang nabilin niyang anak, nga mao sad ang mipuli pagka kapitan sa baryo isip numero unong konsehal.
Nangutana kos kapitan unsay iyang ikasulti sa martial law nga gipakanog ni Presidente Marcos kapin sa tuig ang milabay. Importante sa akong trabaho nga masayod sa pulso sa katawhan. Gani gidagnayan man ming taga PACD nga “mata ug dunggan ni Marcos.”
“Wa koy nakitang dautan sa martial law. Mahinungdanon ang kahusay ug kalinaw. Hinuon walay badlongan dinhi sa amo ug disiplinado ang mga tawo. Daan na ming nagpatuman og kurpyo ug gimando dinhi ang pagdalag sulo kon molakaw sa gabii.”
“Daghang nalipay sa martial law, ilabi na ang mga asawa kay sayo na mouli ilang bana tungod sa curfew,” sumpay ni Engr. Barte nga may pagka siawan.
“Duna koy estorya sa martial law,” sal-ot ni Pol nga nagpakahilom apan karon gidutlan nas espiritu sa bino. Namula ang nawong niining nadan-agan sa hayag sa suga nga Petromax. “Ang hepe sa polis nga suki sa restawran ni Chong nangutana kon unsay ikasulti sa Insik mahitungod sa martial law. Mao ni ang tubag sa tag-iya sa kan-anan: ‘Ako lipay marsal lo. Sa wala pa marsal lo, ikaw inom ako kape unya lakaw wala bayad. Karon ikaw bayad na imo inom kape. Karon imo kape di na nako butangan kugmo’.”
Nangatawa ang among mga tig-abiabi. Miapil na lang sad kog katawa bisag kadaghan na ko kadungog sa estorya.
Gitan-aw kos kapitan ug sa mga konsehal. Nasabtan ko ang ilang gusto. Busa gisuginlan ko sila sa nahitabo sa usa ka enumerator sa miaging gipahigayong census. Layo ang dapit diin siya naghimog pag-ihap sa mga mulopyo. Bagsang ang kabalayan. Lapas nas udtong tutok ug gibati siyag dakong kauhaw ug kagutom busa nalipay siya pagkakita sa usa ka payag. ‘Maayong udto,’ pangatahoran niya, apan walay mitubag. Misulod siya sa balay ug iyang nakita ang gamayng banga. Didtoy baso sa kape duol sa banga. Maoy iyang gigamit pag-inom. May bahaw sa kaldero dihas abohan ug may gibitay nga karne sa baboy sa ibabaw. Init-init pa. Sa wa pa siya mogawas human og dali-dalig kaon, mikuot siyas pitaka ug nagbilin og kuwarta didtos lamesita. Sa natad naabtan siya sa tigulang nga tag-iya sa payag. ‘’Pasayloa, ‘Yo nga akong gikuhaan ang imong bahaw nga way pananghid. Nagbilin kog kwarta didtos lamesa bayad sa akong nakaon’. ‘Libre man to Dong’, matod pas tigulang. ‘Salamat kaayo, ‘Yo. Ayaw lang to sabta nga bayad. Ako sad gisud-an ang katunga sa tambok. Init-init pa.’ ‘Mao ba?’ May kahimuot nga mibadhay ang dagway sa tigulang. ‘Bag-o tong gihalob ug gihaklap sa akong butbot.’
Misibaw ang katawa. Ang seryosong pastor miapil og bahakhak. Wa ko motug-an nga dili tinuod ang akong sugilakbit.
Halawon na ang kagabhion sa among pag-undag inom. Gipahibalo sa kapitan asa mi matulog. Si Engr. Barte ug si Pol didto sa gitaganang lawak sa balay-baryo. Ako didto sa balay sa kapitan.
“Duna kay sorpresa didto,” hunghong ni Engr Barte. “Sorpresang gitagana sa unang pagbisita sa pinasidunggang bisita dinhi.”
“Sorpresa, unsa man?”
“Mahibal-an ra nimo. Ayaw balibari kay dinhi giisip nga di maayong gawi ang pagbalibad.”
Wala na lang ko moporsigar og pangutana. Sa akong hunahuna, wa nay sorpresa nga molabaw pa sa kasayoran nga ang mga tawo dinhi nagsimba og duha ka ginoo.
Kuyog namo sa pagpauli ang sakop sa kapitan nga nagbitbit sa Petromax. Ang balay sa kapitan maoy kinadak-an sa akong nakitang mga puloy-anan sa baryo. Sin ang atop sama sa balay-baryo, balay-tigomanan ug kapilya. Tabla nga mano-manong gigabas ang dingding.
Gihatod kos kapitan sulod sa lawak nga akong katulgan. Playwod ang dobol wol sa kuwarto. Amakan ang kisame.
“Kon gusto ka mangape, Sir, naay termos ug kape sa lamesita,” tugon sa kapitan sa wa pa siya mogawas sa kuwarto.
Nagduka kos akong nainom nga bino ug sa kalawon nas kagabhion. Nagdali kog hubo ug humag ilis og pampatulog, misulod kos moskitero ug mihigda sa katre. Lapad ang kama ug humok ang kutson. Dagko ang duha ka unlan sa ulohan.
Natagpilaw na ko dihang miugiot ang pultahan. Sa akong paglingi maoy akong nakita ang asawa sa kapitan nga misulod. Sihag ang sinina ug sa lamdag sa lamparilya nga gitungtong sa lamesita, ming-amag ang kaluhang bungtod sa iyang dughan. Miduol sa kama ang babayeng lawon og kandiis ug sa way tingog-tingog midulog kanako.
