Ang Marawi City nahimong kabahin sa akong kinabuhi tungod ning nagsinug-ang nga katarongan: didto ko nagtungha sa akong kolehiyo, didto mi nagkita sa akong asawa ug didto natawo ang among unang anak.
Bisan sa pagpanglabay sa daghang katuigan, nagpabiling lab-as sa akong panumdoman ang unang higayon nga ako nakataak sa Dakbayan sa Marawi. Kadtong gihatod kos akong amahan sa balay sa iyang kaila sa Barrio Green sa pagsugod nakog tungha sa Mindanao State University (MSU). Naghinamhinam sa prospek nga makatapos og kurso, wala ko panumbalinga nga pipila lang ang sinina sulod sa akong kaban sa akong pag-adto sa MSU. Sul-ob nako ang akong khaki nga uniporme sa Preparatory Military Training (PMT) sa akong pagbiyahe kuyog sa akong amahan paingon sa Marawi.
Didto ko nagpuyo sa balay sa pamilyang Moldes sa akong unang semestre sa MSU. Ang balay duol ra sa Camp Keithley, nga usa kanhi ka kampo militar sa Estados Unidos. Ang kampo gingalan isip pasidungog ni Private Fernando Keithley nga namatay sa gubat tungod sa samad sa pana sa usa ka netibong Moro niadtong insureksiyon sa 1903.
Sa wala pa ko mobalhin pagpuyo sa kampus sa unibersidad, usa ko ka tuig nga nag-abag kuwarto sa balay ni Sgt. Villarin nga nahimutang sa tampi sa Lake Lanao ug dili ra halayo sa Camp Keithley. Didto, nagluto kos akong kaugalingong pagkaon.
Ang MSU natukod niadtong Septiyembre 1, 1961 pinaagi sa RA 1387 nga usa sa tubag sa gobyerno sa ginaingon nga “Mindanao problem” ug sa tumong sa pagpakusog sa paglambo sa ekonomiya sa rehiyon sa Mindanao, Sulu ug Palawan (MINSUPALA). Usa ko sa 282 ka payonering nga mga estuyante sa unang pagbukas sa klase sa Hunyo, 1962. Kaming tanan nakapasar sa scholarship examination sa National Science Development Board (NSDB) ug nagtungha isip full scholar o partial scholar. Nag-enrol kosCollege of Engineering isip partial scholar. Tungod sa kabugnaw sa lugar, nagsakit kog grabeng sinusitis ug naglisod pagtuon sa akong mga leksiyon. Mao nga wa nako makuha ang gikinahanglang grado aron akong mapadayon ang akong scholarship. Nagbayad kos akong pagtungha sa ikaduhang semestre sa akong ikaduhang tuig. Nagtrabaho kos summer vacation aron madugangan ang gamayng sustento gikan sa akong ginikanan. Nakaapil kog kalot sa buho sa septic tank sa bilding nga gitukod sa universidad. Duyog sa akong kauban sa cottage, nagtanom kog utanon para sa among konsumo. Suwerte nga nakakuha kog dakong grado sa second term sa akong ikatulong tuig ug nahimong full scholar.
Ang partial scholar dili libre sa dormitory, busa sa dihang gitukod ang libreng mga cottage sa Aggie Village sa College of Agriculture, nagpuli kog kurso gikan sa engineering ngadtosagriculture. Miangay kos akong pagpuyo sa Aggie Village busa nagpabilin ko didto sulod sa duha ka tuig nga ako full scholar sa unibersidad. Sahi sa dormitoryo sa mga lalaki, hayahay ug way saba sa cottage.
Ang Marawi City nga 2200 ka tiil ibabaw sa lebel sa dagat, gidagnayan og summer capital sa Habagatang Mindanao. Bugnaw ug mingaw, ang Aggie Village ideyal nga dapit sa pagtuon apan may mga estudyanteng nabiktima sa pangawat. Way gipili ang mga kawatan nga among gituhoan nga mga pumupuyo gawas sa kampus. Daghan ang nawad-an og mga himan sa kosina, bugas, sinina ug ubang kagamitan. Sa among cottage, kataw-anan ang pagkakawat sa alarm clock sa among kauban. Sa alas-kuwatro sa kaadlawon, mikiriring ang relo sumala sa gitakda, apan katingad-an kay nagkalayo ang tingog sa relo nga gibitbit sa kawatan nga milighot sa barb wire nga koral. Sa usa ka cottage, hilabihan ang kakurat sa nangatulog sa kalit nga pagtungha sa usa ka kawatan nga mikatkat sa bentana ug gipangsakmit ang ilang mga habol. Agi sa bukas nga bentana, dughiton sa mga kiriwan ang gipanghayhay sulod sa balay. Aron dili makawat ang akong panapot ug ubang gamit, akong gilansang ang akong maleta sa salog ug gayawihan.
Akong nahimamat si Pat sa kampus sa MSU sa akong ikaupat nga tuig sa unbersidad. Gipailaila si Pat sa uyab sa usa namo ka kauban sa cottage. Ang uyab klasmet ni Pat sa St. Mary’s High School sa downtown sa Dansalan, ang kaulohan sa wala pa mabahin nga lalawigan sa Lanao ug daang ngalan sa Marawi City. Nadugang si Pat sa among barkada ug nahimong subsob nga bisita sa cottage. Giabi-abi ko si Pat isip ordinaryong higala hangtod usa ka adlaw niana, samtang nagpasigpat kaniya nga seksing naghinambid paglingkod suot ang mini-skirt, nadani kos iyang kaanyag. Sa iyang itom nga buhok nga midunghay sa iyang abaga, puti ug hamis nga pamanit, tag-as ug nigpis nga mga tudlo ugyagpis apan himulig nga lawas. Samtang nagtan-aw kaniya,nahaigking kos kahimatngon nga siya espesyal alang kanako. May talagsaong pagbati nga miturok sa akong dughan. Diyoy pa ko niadtong panahona, apan sa tukmod sa akong barkada nakabaton kog kaisog sa pagpadayag sa akong gugma. Ang akong panahon natutok sa akong pag-eskuyla ug sa tinguha nga makatapos og kurso, busa si Pat ang unang pursigido kong gipadaygan sa akong gugma. Gipadalhan ko si Pat og taas nga love letter ug atol sa jam session sa barkada sa panimalay sa iyang klasmet sa Barrio Green akong nadawat ang iyang tubag. Human sa mubong pagpanguyab, nagkahinigugmaay kami.
Ang pamagdoy sa barkada naghatag og dugang kolor sa palong kong mga adlaw isip estudyante. Ang kasadya sa among hugoy-hugoy ug dyam sesyon nakatatabang kanako sa pagsagubang sa kahapo sa pag-eskuyla. Si Pat kanunayng kauban sa among “Saturday Night Fever” (maingon ta, bisan halayo ra kadto sa nag-uros nga disko ni John Travolta sa pag-abot sa usa ka decada). Angayan si Pat mosayaw. Kay bakikaw, dili ko mosayaw apan malingaw kong magtan-aw sa iyang lubayng lawas samtang nagsayaw sa tanggo ug chacha. Mahimuot sad kong magtan-aw sa akong barkada nga mosadsad sa tiil nunot sa tokar gikan sa stereo phonograph. Hangtod karon lanog pas akong panumdoman ang “A Hard Day’s Night”, “Hey Jude”, “Are You Lonesome Tonight”, “Diana”, ug ubang mga kanta sa Beatles, ni Elvis Presley ug ni Paul Anka.
Malinawon pa ang Marawi City niadtong panahona, busa wala kamiy kahadlok nga magbaklay pauli sa MSU campus sa halawon nga kagabhion human sa among mga dyam sesyon. Kapin sa upat ka kilometro ang gilay-on sa MSU sa sentro sa Dakbayan sa Marawi ug mga tulo ka kilometro gikan sa Barrio Green nga kasigbit sa Camp Keithley.
Usa sa dapit nga halandomon kanamo ni Pat mao ang Signal Hill. Makadaghan namong gisaka ang bungtod nga duol ra sa Barrio Green. Sa taluktok sa Signal Hill, mahinangop ang among init nga lawas sa mabugnawng huyuhoy ug lamaton ang among mga mata sa maanindot nga mga talan-awon. Didto sa halayo latas sa Lake Lanao, maaninaw ang talay sa mga bukid nga porma sa usa natulog nga babaye. Habig sa sidlakan, nagpaantaw ang Sacred Mountain nga nagpabilin sa iyang dalisayng kaanindot. Habig sa kasadpan, nagbalod ang luag nga kampus sa MSU. Naglumpong sa ibabawng dapit sa kampus ang academic ug administrative buildings, auditorium, puy-anan sa presidente sa unibersidad (Dr. Antonio Isidro) nga gitawag og white house, dormitories, cafeteria, infirmary ug staff houses (sa Peace Corps volunteers). Tabok sa dalan ug atbang sa academic ug administrative buildings, nagbuntaog ang wala pa mahuman nga Aga Khan Museum of Muslim Arts. Ubos sa dalan nga nagtadlas sa ibabawng bahin sa kampus, nalatag ang golf course nga paboritong tagboanan sa mga nagkahigugmaayng estudyante. Didto nanghitabo ang labing-labing sa manag-uyab sinaksihan sa nagkipatkipat nga mga bituon ug amang nga mga bato. Sa tiilan sa kampus nagtapok ang mga cottage sa College of Fisheries ug College of Agriculture.
Ang taluktok sa Signal Hill naghatag usab ug way salimbong nga talan-awon sa Ranaw o Lanao, ang ikaduha sa kinadak-ang lanaw sa Pilipinas. Sa nagpangidlap nga lawod sa Lake Lanao, naglawig ang mga outboard motorboat nga sakyanan tabok ug biyo sa lanaw. Ang way paghubas nga tubig sa Ranaw ibuga didto sa Iligan Bay subay sa Agus River nga nagpatuyok sa mga turbina sa mga hydroelectric plant. Tinubdan ang Agus River sa nagbula-bula nga tubig nga nag-ambak sa 320-ka-tiil nga pangpang sa Iligan City, ang nabantog nga Maria Cristina Falls. Kining “hara sa mga busay” padayon nga nagpatuyok sa mga turbina sa Iligan City Hydroelectric Plant sa National Power Corporation sukad pa sa 1950.
Gitakboyan kog bayuok sa pagtapos sa first term sa akong ikaupat nga tuig. Tungod sa dili sagad nga side effect sa bayook sa akong optic nerve, naadmit kos university infirmary. Naghigda kosulod sa kapin sa duha ka semana nakos university infirmary kay motuyok ang palibot ug magsuka ko kon molingkod sa ngilit sa akong spring bed o motindog. Miabot ang akong ginikanan ug gidala ko pauli sa Maigo, Lanao del Norte. Ubos sa mapinangaong pag-alima sa akong inahan, mibalik ang akong gana sa pagkaon ug kalagsik sa lawas. Hinay-hinayng nawala ang akong vertigo,kabuhi ug sakit sa kuto-kuto. Tungod sa bayuok, nakaundang kog usa ka semestre sa pagtungha. Hinungdan nga wala nako mahuman sa upat ka tuig ang akong kursong B. S. Agriculture.
“The Graduate,” nga gibidahan nila ni Anne Bancroft and Dustin Hoffman, usa sa mga popular nga salida sa tuig nga ako migraduwar sa kolehiyo. Kauban si Pat sa akong ginikanan ug manghod babaye sa graduation ceremonies sa Abril 21, 1968.
Naminyo mi ni Pat sa March 18, 1970, human sa kapin sa tulo ka tuig nga panagtrato. Kaminyoon kadto sa usa ka Pisces (ako) ug Aris (Pat) sa tuig sa Iro. Mga 50 ka tawo ang mitambong sa Balaang Misa sa St. Michael’s Church sa Iligan City diin gihiusa kami sa Balaang Sakramento sa Kaminyoon. Nagtrabaho nako niadto sa usa ka buhatang nasyonal sa gobyerno. Gikan sa akongnatigom nga suweldo sulod sa unang upat ka bulan nakong trabahoang gigasto sa paniudto sa usa ka restawran sa dakbayan. Ang akong ginikanan ang naggasto sa wedding party didto sa amongpanimalay sa Maigo.
Buros si Pat ug miipon mis akong ginikanan sa wala pa mi maglain pagpuyo sa Kapatagan, Lanao del Norte diin didto ko unang nadestino sa akong trabaho isip community development worker sa Presidential Arm on Community Development (PACD). Gusto ni Pat nga mahiduol sa iyang mga ginikanan sa iyang unang pagpanganak, mao nga ang among kamagulangan didto natawo sa usa ka klinika sa Marawi City. Kaluhang kakulba ug kahinam ang akong gibati sa unang pagpanganak ni Pat. Namugos siya nga dili ko mobiya sa iyang kiliran busa nakasaksi ko sa tibuok proseso sa pagpanganak. Nakita ko ang kilab sa puti nga samad dihang gihimo sa doktora ang pagdisdis aron maluagan ang agianan sa bata. Kalit nawad-an sa iyang panimuot si Pat tungod sa truma sa kasakit ug akong nakita ang kabalaka sa nawong sa doktora dihang nanaog sa sero ang blood pressure ni Pat. Maayo na lang kay dali rang gibalikan sa maayong panimuot ang akong asawa. Niadtong gabhionan, akong nasud-ong ang unang bunga sa among kaminyoon – usa maanyag, gamitoy ug malumoy nga bantal sa kalipay – nga nahinanok sa kiliran sa iyang inahan. Akong naaninaw ang tataw nga kamaya nga mibathay sa panagway sa akong asawa nga gianod sa makahupay nga kahinanok. Apan dili sayon ang akong kasinatian sa unang mga oras sa akong pagkaginikanan. Sa dili masuta nga hinungdan, nagmata ang bata ug nagtiyabaw. Wa miy masayod sa angayng buhaton. Akong gialam-alaman ang bata pinaagi sa pagsapwang sa akong mga bukton apan may bug-at nga tingga nga nagpaluyloy sa akong mga tabuntabon ug ang puya nga halos unom ka oras pa ang edad, mobalik pagtiyabaw kon ako magduka sa katulogon. Motindog sa usab ko sa dili na maihap nga higayon, mohimog mga lihok nga morag nagsayaw nga makapakatawa sa akong asawa kon wala lang siya pugngi sa kakapoy ug sa kalisang sama kanako. Niadtong tungora, dako ang akong pangandoy nga unta didto ang among mga ginikanan o ubang tawo nga makatabang kanamo o makatambag kon unsay angayang buhaton. Apan tulo ra miy sa Dansalan Clinic – usa ka hapo nga inahan, usa ka nalisang nga amahan ug usa ka puya nga may misteryosong gibati. Pag-abot ka kabuntagon, mora kog usa ka binilanggo nga nagpaabot bitayon apan wala damhang miabot ang pahibalo nga way koy sala ug libre nang mobiya.
Tungod sa kagubot sa Mindanao niadtong dacada ’70 kanus-a gisulong ang kampus sa MSU ug dunay nanghitabong pagpangidnap sa mga magtutudlo ug estudyande, nahadlok na kong mosaka sa Marawi City. Gani, kaduha ra ka makabalik sa MSU sukad sa akong paghawa sa Marawi sa 1969. Niadtong nahimong kong commencement speaker sa College of Agriculture sa 1983 ug sa paggradwar sa akong sangay nga anak sa kursong B. S. Computer Science sa 1999. May mga panahon sa kalinaw sa Marawi City apan wala na mobalik kadtong talagsaong kalinaw nga akong nasinati sa estudyante pa kos MSU ug sa usa ka tuig nakong trabaho isip farm management technician sa Bureau of Agricultural Extension didto sa Tamparan, Lanao del Sur nga akong tabokon sakay sa outboard motorboat latas sa Lake Lanao.
Bag-ohay lang natapos ang lima ka bulan nga gera sa Marawi tungod sa pagsulong ug pag-okupar sa mga maka-ISIS nga rebeldeng Maute nga nagbilig dili matukib nga kadaot ug katalagman sa dakbayan nga giilang sentro sa kultura sa mga Maranao. Sulod sa kapin sa upat ka decada, daghang na ang kausaban ug kalamboanan sa Marawi. Apan luyo sa mga talan-awon sa nangagusbat ug nangalumpag nga mga edipisyo ug kabalayan akong gipangita ang Marawi sa akong kagahapon. Sa lawalawa sa akong panumdoman gipangita ko ang klinika diin nahimugso ang kamagulangan nakong anak; gipangita ko ang duha ka sinihan sa Bangolo diin akong gibaliwala ang kirot sa dugho aron lang matapos ang double program nga salida; gipangita ko ang barberohan diin ang Kristiyanong mga barbero naglantugi sa ilang relihiyosong pagtuo nga nakapaniaw sa mga Maranao nga naminaw, “na, anto nanan, naglalis sa ilang ginoo”; gipangita ko ang nagsikit-sikit nga mga tindahan sa Palitan nga nagbaligya og sinina, batik ug malong nga gikan sa barter trade sa Zamboanga City. Labaw sa tanan, gipangita ko kadtong panahon kanus-a ang mga Moro ug Kristiyano kauban ug malinawon nga nanimuyo sa usa ka dapit nga gigasahan sa mabugnawng klima, abundang tubig, tabunok nga yuta ug mabulokong lumadnong kultura.
Note: This personal essay (gumlaysay) won the first prize in the Tigi sa Sinulatay, BATHALAD- Sugbo in 2017
