May pagbati nga dili na kinahanglan isulti.
Sama nilang Dodong ug Inday . . .
DUHA na ka oras si Poldo sa hunonganan sa sakyanan. Taudtaod na siyang nagtindog kay iyang gitanyag ngadtos usa ka tigulang lalaki ang iyang gilingkoran sa shed. Walay estasyonon ang lungsod sa Maigo. Lapas nas alas tres sa hapon ug ubay-ubay nang sakyanan ang mihunong sa bus stop apan wala si Inday, ang iyang buot tagboon.
Kaganihang sayo sa buntag mitungha ang inahan ni Inday sa balay nila ni Poldo. Nagbaktas ra ang tigulang sumala sa iyang naandam. Kay ang kanunayng pagbaklay nakapalig-on sa yagpison niyang mga bagtak ug makapalungtad sa kalagsik sa iyang paglihok. Manghihilot og piang ang inahan ni Inday.
“Dong, moabot si Inday,” matod pas inahan.
”Mao ba?” ni Poldo pa nga gibatig wala tuyoang kahinangop ug kalipay. Kinse anyos na sukad sa pagbiya ni Inday sa dapit nga iyang natawhan ug karon pa makabalik.
“Mahimo, Dong, , ikaw ang motagbo ni Inday didtos lungsod.”
“Oo, Nanay Isyang. Unsang orasa siya moabot?”
“Unyang hapon apan di ko kaseguro sa oras.”
“Sige, Nanay Isyang. Di ko mamasahero human sa paniudto.”
Daghang mga batan-on sa ilang purok ang nagtawag sa manghihilot og “nanay”. Apil na si Poldo nga sa bata pa nagpahilotan sa iyang lisa ug piang.
Tagibaryo ang pamilya ni Poldo ug Inday. Managsilingan bisag may gilay-on ang ilang mga balay nga didto nahimutang sa tagsa-tagsa nila ka luna sa yuta. Talagtag ang mga balay sa walog sa Sigapud busa ang panagsilingan wala ipasikad sa pagkadug-ol sa mga balay kondili sa panagsandurot sa relasyon.
Managhigala sa Poldo ug Inday sukad pas ilang pagka bata. Suod silang kadula. Kauban sila sa ilang pagtungha sa elementarya ug hayskol. Ug labaw sa tanan, kauban sila sa daghang pamagdoy ug adbentyur sa basakan, suba, katunggan ug kanipaan sa ilang lungsod. Ug talagsaon ang ilang pamagdoy ug adbentyur kay makatabang man kini sa kabuhian sa ilang pamilya. Ilabi na sa pagpangitag masud-an.
Madasigon sila sa ilang pagpanglimas og isda sa mga lim-aw sa basakan ug kanal sa haywey. Sa walay pagpakabana sa kahugaw sa lapok ug sa kainit sa Adlaw, sadya nilang sikopon ang danglog nga mga halwan ug pantat nga nanaglangoy-langoy sa lubog nga tubig o nagdalinas sa lapok.
Usa sa ilang gibalik-balikan sa pagpanglimas mao ang gamayng pispan didto sa katunggan nga hagbay rang gibiyaan sa tag-iya. Nahimutang kini sa lugar nga dili na maabot sa taob apan dili maughan kay may tubod man sa ilawom. Dili mawad-an og gagmayng uwang ang maong lim-aw. May dakong balete duol sa maong lim-aw ug didto sila magpahulayan o magkaonan sa ilang balon. Pinugngan ang ilang katawa ug hinay ang ilang tingog aron dili matugaw ang mga engkanto nga nagpuyo sa balete.
Kauban si Poldo ug Inday sa pagpanguykoy og kinhason sa hunasan sa Panguil Bay. May pipila sad ka higayon nga nakauban sila sa kailang mga manginginhas sa pagpamunit og balat didto sa piliw nga sakyonon pag baruto.
Manuway silas kanipaan ug katunggan. Atol sa hunas ang pagpanguha og tuway kay mabaw ang tubig o lantad ang yuta nga gilubloban sa mga tuway. Mapalgan ang mga tuway pinaagi sa sundang nga ibadlis-badlis sa yuta kay motagingting man ang balayan kon maigo sa tumoy sa sundang. Apilon sad nilag panguha ang suso ug saka-saka sa ilang pagpanuway.
Sa ilang pagpanglimas ug pagpanuway, sagad kauban ang isigkamanghod nilang lalaki.
Tomboy si Inday. Mihaom sa iyang ngalang Rosario kay ngalan sad kini sa lalaki. Sumala sa naandan, gikutlo sa iyang mga ginikanan ang iyang ngalan gikan sa almanake. Ikaupat siya sa lima ka managsoon. Siya ray babaye, busa gidagnayan siyag Inday.
Isog si Inday. Dili siya mahadlok moambak sa habog nga pangpang sa suba ug sa paglangoy sa lawon nga tubig. Moapil siyag panalom ug panakop og gisaw ug banak kon dunay mananagat magpabutog dinamita. Dili siya mahadlok sa pagkuot sa mga kamangkas nga nagtago sa gagmayng lungag sa pangpang daplin sa suba o sa pagsikop sa kasag nga nagpahipi ilawon sa bato.
Ang dagkong kamangkas ug gagmayng kalikis nagpuyo didto sa mga sapa sa bukid apan sa panahon sa dakong baha matag tuig (sa Nobiyembre o sa Disyembre), magpatianod ang kasag paingon sa ubos sa suba nga maabot sa taob sa dagat ug didto sila mamihod ug mangamatay. Ang bag-ong pusa o gamayng kamangkas ug kalikis molangoy sungsong sa sulog. Didto sa mga katampo sa suba sila manubo ug manghingkod.
Mokatkat si Inday sa mga bayabas didto sa luna nga hagbay rang wala na tikara ug sa habog nga lumboy didtos kanipaan. Misamot ang kalakin-on ni Inday kay makigdula man siya sa mga lalaki. Kusog siyang mopitik sa lastiko ug siyarpsiyoter siyas dula sa holin. Kauban siya sa siyatong, tago-tago ug gera sa luthang. Maayo siyang mohimo og luthang nga gama sa kagingking nga balahan og bunga sa tulog-tulog.
Mao lay pagtapos ni Inday sa hayskol sa pagkamatay sa iyang magulang. May iyaan siya didtos Manila nga nakatambong sa lubong. Giuban siya sa iyang iyaan didtos Manila ug gipaeskuyla sa kursong bokasyonal. Nagtrabaho siya sa usa ka planta sa RTW.
NAPUTOL ang paghanduraw ni Poldo sa pag-abot sa usa ka air-conditioned nga bus gikan sa Cagayan de Oro City. Mihunong ang Bachelor Express sa daplin sa dalan tungod sa estambayanan sa mga pasahero.
Mitindog si Poldo ug gipunting ang panan-aw sa pultahan sa sakyanan. Hapit na mahurot pagpanganaog ang mga pasahero dihang mibutho ang usa ka babaye nga nag-eslak og itom ug nagblawos og puti. Namay-ongan ni Poldo si Inday bisan dako na ang kausaban sa pamayhon niini. Maayo nag postura. Taas ug tul-id na ang kanhi mubo nga buhok. Dili na lakin-on. Gitagbo ni Poldo ang babaye.
“Naulahi ko pagsakay busa didto na kos likod nakalingkod,” nagkanayon si Inday nga nakaila dayon kang Poldo.
Ayroplano ang gisakyan ni Inday gikan sa Manila paingon sa Cagayan de Oro City. Nagtaksi siya gikan sa Lumbia Airport paingon sa Westbound Bus Terminal sa Bulua.
“Maayong pag-abot, Day.”
“Salamat, Dong, ha, sa imong paghago.”
Gidawat ni Poldo ang maleta ug bag nga gikuha sa konduktor didto sa baggage compartment sa kilid sa bus ug gibitbit ang bagahe.
“Nakasakay ka nag habalhabal, Day?” ni Poldo pa nga mipahiluna sa maleta ug bag didto sa lubot sa motor ug gibugkosan og lastiko aron dili mahulog.
“Karon pa.”
Gisud-ong ni Inday si Poldo nga nagpahiluna sa iyang bagahe. Didto sa pultahan sa bus dali ra niyang nakit-an si Poldo tungod sa uwat niini sa agtang. Sinati si Inday sa maong uwat. Uban sila sa kabataan nga nanaglukso-lukso sa suba samtang nagkumbitay ug nanagtabyog-tabyog sa pisi nga gihikot sa sanga sa acasia nga nag-umbaw sa suba. Linangas nga midayb si Poldo bisan mabaw ang tubig kay hunas. Nabundol ang iyang agtang sa sisi nga nagpilit sa naglubog nga troso. Namay-ongan usab ni Inday ang kupkop ug kulongon niining buhok. Ug sa tabonon niining pamanit. Mas maskulado ug tigson lang karon ang lawas ni Poldo.
Giagda ni Poldo si Inday sa pagsakay.
“Ayaw kahadlok kay hinay ra akong dagan.”
“Nganong mahadlok man ko. Ikaw na god na,” tubag ni Inday dayong angkas.
Mabinantayon si Poldo sa pagpadagan sa habalhabal. Gilikayan niya ang kalit nga pagbreyk aron ang pasahero dili madusmo paingon niya. Apan hugot ang gakos ni Inday sa iyang hawak. Mibundol ang bugdo sa dughan ni Inday sa iyang likod. Daw nagdukot ang ilang panit bisan pa sa dyaket nga maong nga iyang gisul-ob. Gipaningot si Poldo. Didtoy talagsaong kainit sa iyang lawas. Ilabi na nga iyang nasimhot ang pahumot sa iyang pasahero.
Walay timik si Poldo ug Inday samtang nagdagan ang motorsiklo subay sa sementadong dalan gikan sa sentro sa lungsod paining sa Balagatasa. Pag-abot sa krosing, mitipas ang sakyanan ug misubay sa gamayng dalan hangtod miabot sa pilapil nga sumpay sa malang dalan paingon sa ilang sityo. Gipahunong ni Poldo ang motorsiklo.
“Dinhi una ka, Day. Ako lang ihatod ang motor didto sa unahan. Anad na kog drayb aning dalana apan basin mahadlok kang moangkas. Maglakaw lang ta pagbalik nako.”
Gipadagan ni Poldo ang motorsiklo subay sa habog nga pilapil ug pag-abot sa pikas dalan, giparking ang motorsiklo duol sa nag-inusarang talisay.
“Dako nag kausaban ang basakan karon,” ni Inday pa dihang nahibalik si Poldo.
“Bitaw. Wa pay patubig sa pagbiya nimo.”
Nag-uma si Poldo sa gamayng basakan nga gibilin sa patay na niyang amahan. Hinanali ang kamatayon sa amahan ni Poldo. Giunay og sungay sa toro niyang kabaw. Duha na lang sila sa iyang inahan sa balay kay ang iyang manghod mihalin didtos lugar sa iyang asawa. Aron dunay dugang kinitaan, namasahero si Poldo sa kaugalingong habalhabal.
“Nanglimas pa mo. Dong?”
“Wa na kay wa na may isda sa basak tungod sa pesticides. Gipulihan og daghang kuhol apan wa may mokaon og kuhol.”
“Mao ba? Pero bugnaw gihapon ang hangin dinhi, Dong. Ug luag ang atong panglantaw,” matod ni Inday nga gisudlay ang panan-aw sa naglawod nga kahumayan.
“Nganong wa pa man ka magminyo , Dong?”
Katloan ug duha ang tuig ang edad ni Poldo.
“Wa pa moabot akong suwerte. Ikaw, Day, nganong wa pa sad ka magminyo?”
Manghod og usa ka tuig si Inday.
“Ambot, tingali wa didtos Manila akong suwerte.”
“Basin mabiyaan kas tren, Day.”
“Ikaw, Dong, basin mabiyaan kas habalhabal.”
Nag-anam og katunaw ang yelo sa kataha sa usag-usa.
Gipauna ni Poldo si Inday sa ilang paglakaw sa pilapil. Ang Adlaw nagpadaus-os na ngadto sa pungkay sa bukid sa Malindang. Bugnaw ang huyuhoy nga nagmantala sa umaabot nga kagabhion. Mingkiaykiay ang mga dahon ug buros nga mga uhay sa humay nga gidula-dulaan sa kiat nga hangin.
“Aroyy!” gikan kang Inday nga nadakin-as ug nahulog sa tagahawak nga tubig sa kanal-patubig. Mipuk-ong si Poldo sa ngilit sa pilapil ug gitunol ang iyang kamot ngadto sa dalaga. Hugot ga migunit si Inday sa kamot ni Poldo. Hinay ug mabinatayonng gibitad ni Poldo si Inday pataas ug gipalingkod.
“Okey ka lang, Day?” pangutana ni Poldo nga gibatig kabalaka.
“Naay nakalusot sa akong eslak,” tubag ni Inday nga namula ang nawong.
“Mitindog si Inday ug gipataas ang iyang sedahong pantalon apan wa moabot sa paa kay mihuot man ang sidsid.
“Naay namaak sa akong paa, Dong.”
Gihubo ni Inday ang iyang karsones paubos sa iyang tuhod.
Naa ra, Dong, oh!” punting ni Inday sa alimatok diha sa iyang paa, ubos sa panti nga nabasa sa tubig sa basakan.
Nakurat si Poldo sa pagkakita sa paa sa dalaga. Puti ug hamis na ang kanhi pagba ug gansalon niining pamanit. Namula ang nawong sa ulitawo.
“Mapangahason nga alimatok. Kaabtik bas kanahan,” matod ni Poldo nga wala makapugong sa pagtutok sa paa ni Inday.
“Uy, Dong, undang nag tutok sa akong paa. Ibta na nang alimatok,” tiaw-hangyo ni Inday nga gibatig sakit-gilok sa supsop sa alimatok.
“Sori, ha,” matod ni Poldo.
Hugot nga gipudyot ug kalit nga gilabni ni Poldo ang danglog nga alimatok. May dugo nga miagay sa paa ni Inday. Gisul-ob pagbalik ni Inday ang iyang karsones.
Gitumban ug gipilat ni Poldo ang alimatok. Unya miyanghad ug mitan-aw siya sa dalaga. Nagkatagbo ang ilang mga mata. Mitaliwan kanila ang mga pulong samtang nagtutok sa usag usa.
“Apir!” matod ni Poldo nga unang naulian pagka amang. Gitahan niya ang iyang palad.
“Apir!” balos ni Inday.
Sipa ang dagpi sa ilang mga palad nga gisundan sa nagbuhagay nilang katawa.
Ang kalikopan inanayng gihabolan sa kilumkilom samtang gipadpad sila si Poldo ug Inday ngadto sa panahon sa ilang kabatan-on.
