Gibiyaan ni Gorio ang naghimog tolda sa natad ug mahinangpong gitagbo si Gomer didto sa lagwerta.
“Salamat, Gaw, nga miabot ka.”
“Ikaw na god na, Gaw.”
Gilakbitag lantaw ni Gomer ang karaang balay. Way kausaban ang duha ka andanang balay nga gigamitag kahoyng tugas ug lawaan. Mas tayaon lang ang atop ug may nangaak-ak nga playwod sa kisame. Gibati na hinuon niya ang kamingaw sa ilang balay diin siya gihimugso ug nagdako. Wala nay nagpuyo didto human mangaminyo ang duha niya ka manghod babaye ug didto na nanimuyo sa lugar sa ilang bana. Ilo na silang tuwapos. Sa balay nila ni Gorio siya matulog apan modalikyat siyag bisita sa ilang balay sa dili pa siya mobalik sa Manila. Magkita sad sila sa duha niya ka igsoon kay imbitado man sa kasal.
Gibutang ni Gomer ang iyang bitbit nga dupel bag sa may kanto sa sala. Mobalik dayon siya sa Manila human sa kasal busa pipila lang ka biste ang iyang dala.
Mibutho sa Basyang gikan sa kosina.
“Uy, Gomersendo, ang akong guwapong pag-umangkon.”
“Maayong hapon, Tya,” pangatahoran ni Gomer dayong amen sa iyaan.
Mihugog diyotay ang pandakon niyang iyaan. Daghan nag uban ug kulang nag ngipon.
Si Basyang ikatulo sa lima ka magsoon. Balo na kini. Manghod siya ni Sebastian, amahan ni Gomer. Nag-usa pagpuyo ang lima ka igsoon sulod sa yuta sa ilang ginikanan. Nahimutang ang ilang mga balay sa daplin sa Sayre Highway – duha ug tulo sa masigkapikas. Suod ang mga magsoon ug ang ilang mga anak kay silingan ra man. Ang pipila ka dayo nga gitugotan nga magbalay ug magpuyo sa ilang yuta, mora na sag kaubanan sa ilang pamilya tungod sa kadugay nga panagsilingan.
Ang ilang amahan, si Nyor Insoy, usa sa unang magpupuyo sa ilang lugar. Gikan sa Sugbo, milalin sa Mindanao human sa ikaduhang gubat. Ug nakapanag-iyag dakong luna sa yuta. Ang kapin sa 50 ka ektaryang yuta nabahin-bahin na sa lima ka magsoon ug nabahin-bahin na usab sa ilang mga anak. Busa may mga apo nga gagmay na lag luna. Suwerte ang uban kay nakapalit og dugang yuta ang ilang ginikanan. Kay nagtamod sa tugon sa ilang ginikanan nga hagbay rang nangamatay, walay namaligya sa yuta nga ilang napanunod.
Usa ra ang piniyalan sa yuta nila ni Gomer. Padad-an lang siyag halin sa mais.
“Nganong ikaw ra?”
“Sori, Tya, gusto ni Esther apan di niya mabiyaan ang iyang trabaho.”
Maestra ang iyang asawa sa publikong hayskol. Wala say kauban si Sandy, iyang mao-maong anak kay nagtungha. Tumatapos kini sa elementarya.
“Mao ba? O, sigi pagmeryenda hinuon.”
“Kaon gyod ko, Tya, kay gutom sa biyahe.”
Ang sala, komidor ug kosina nahimutang sa unang andana. Misulod sa Gomer didtos lawak-kan-anan nga sumpay ras kosina. Milingkod siya sa karaang silya. Hinimo kini sa kahoyng tugas. Mao sad ang taas nga lamesa. Kanunay siyang magduawan dinhi kaniadto kay ganahan siyas maruya ug tabirak nga sagad idalit sa iyang iyaan.
Misulod si Basyang sa kosina. Pagbalik, nagdala nag kolon nga may sikwate.
“Lami kaayo ang suman. Ikaw ang nagtempla ani, Tya?”
“Kinsa pay lain,” tiaw-panghambog sa iyang iyaan. “Paresig mangga. Bunga nas punoan sa silong. Hinay-hinay las sikwate kay init pa kaayo.”
Wala magdahom si Gomer nga maminyo pas Gorio kay nabiyaan nas tren. Kay kon duna pay mas hinay sa bao, kana mao si Gorio. Sa iyang mga ig-agaw ug kadulang silingan, si Gorio ang kanunay maulahi. Ulahi siyang natuli kay talawan sa samad. Ulahing nakatapos sa hayskol kay sigi lag pamayabas. Ug way uyab kay di mahibalong mangulitawo. Ug karon kaslonon na! Gani, didto sa silong luyo sa balay gisugdan nag ihaw ang mga baboy nga lapaon ug sugdan pagluto.
Uban si Homer sa pagbisita ni Gorio kang Mayang, ang pangasaw-onon niini. Bugtong anak ni Pisyong, giilang taper og raber.
“Kanus-a ka lang nakat-on pagmotor, Gaw?”
Taslakan si Gorio. Hadlok bisan sa pagsakay sa kabaw.
“Dugay-dugay na, Gaw. Suwerte ko aning motorsiklo kay hugot mogakos si Mayang kong moangkas. Ha-ha-ha!”
“Mao diay. Tabi, Gaw, giunsa man nimo pagpangulitawo si Mayang?”
“Wa man ko mangulitawo, na-debelop lang pagsakay-sakay sa motor.”
Ang amahan ni Mayang ang gipiyalan sa yuta nga napalit sa ginikanan ni Gorio. Gisanggotan na ang raber nga gitanom sa upat ka ektaryang yuta. Lima ka kilometro ang gilay-on sa sentro sa sityo nga nahimutangan sa balay nila ni Mayang. Gamay ang balay nga may bungbong ug atop nga nipa. Nindot ang nataran kay daghan ang bulak ug dayan-dayang tanom.
“Saka mo, Yong.”
Mapahiyomon si Mayang nga nagtindog didtos pultahan. Misakas habog nga hagdan ang mag-agaw.
“Yang, akong ig-agaw, si Gomer.”
“Lingkod, Sir.”
Nahimuot si Gomer sa iyang ig-agaw. Nahinumdom siyas sagad nilang panultihon kaniadtong bigatilyo pa sila: “Da man ander da manggo tre, ang tawo way siguro.” Kay gawas nga batan-on, guwapahon sad si Mayang. Kon sa bagay, mas suwerte si Mayang kay ang iyang pamahonon bugtong manununod sa kamaisan ug gomahan sa iyang ginikanan.
Milingkod si Gomer ug Gorio sa taas nga bangko sa kilid sa sala-komedor. Sikbit ra ang kosina ug makita ang abohan. May duha ka lawak-katulganan sa katungang bahin sa balay. Hayahay sa sulod sa balay kay gawas nga habog, makalusot ang hangin sa kawayang salog.
“Asa diay silas Tatay ug Nanay, Yang?”
“Tuas gomahan, Yong.”
Taudtaod, miabot ang bayot nga maoy mag-mek-ap kang Mayang. Nagsugod sa manikyur didto duol sa pultahan.
“Naay hinog saging sa ubos sa abohan, Yong. Pagkaon mo ni Sir Gomer.”
“Sa sunod na Yang kay bag-o lang mi nagmeryenda. Nagpadala diayg suman si Mama. Tua sa motor akong kuhaon.”
Daling nanaog si Gorio ug misakag balik dala ang usa ka supot nga plastik.
“Sayo to ugma ang sakyanan nga mokuha ninyo ni Tatay ug Nanay, Yang,” tugon ni Gorio sa wala pa sila manaog.
“Salamat kaayo, Yong.”
Alas dos sa hapon ang kasal didto sa simbahan sa ilang parokya sa Sr. San Isidro Labrador.
ALAS SINGKO human sa kasal, gisugdan dayon ang dakong kombira diha sa balay sa lalaki. Ang daghang mga bisita – kaubanan ug dili kaubanan, imbitado ug dili imbitado – diha pakan-a sa tolda atubangan sa balay. Nag-ulhos-ulhos pagtangka sa duha ka laray sa mga sinumpay-sumpayng lamesa nga gihapinan og plastik nga mantel.
Dihang namauli na ang kadaghanan sa mga bisita, nagsugod dayog tapok-tapok ang kanhi kabarkada ni Gomer. Didto sila nag-inom sa silong sa dakong mangga sa likod sa balay. Ang mga hamtong higala nag-alirong sa lamesa nga gipunsisukan sa binotelyang alak ug sumsomang letson ug kalderitang kanding. Si Gomer ang nahimong sentro sa atensyon kay kinse anyos nang wa igkita. Nahinangop sila sa wala damhang pagtungha niini.
“Sama sa naandan ang unang tagay atong ipahinungod niadtong wala na dinhi,” nagkanayon si Nardo nga mibulontaryo pagka-ganer. Giabrehan ang long nek ug gitagayan ang mga baso.
“Alang kang Berto,” miuna si Andot. Ang tanan mipataas sa ilang baso nga may Tanduay Rhum ug punseng Coca Cola.
Si Berto anak ni Basyang. Naligsan si Berto sa tanker sa gasolina nga iyang gipahunong ug gisulayan pagkatkat. Halawom na sa gabii dihang nagbaktas sa dakong dalan ang grupo ni Berto gikan sa merkado diin sila nag-inom. Hubog silang tanan, busa walay nakabadlong sa gibuhat ni Berto. Suwerte nga wala nakauban si Gomer sa inom kay usa unta siya sa makonsensya sa hinanaling kamatayon sa iyang ig-agaw. Si Berto nga bag-o lang nagsaulog sa iyang ika-18 ka tuig ang labing bata sa mga nag-hapi-hapi.
“Ug kang Sario,” gisundan ni Mario.
Aksidenting nabuthan si Sario sa paliuntod nga gilatag sa laing mangangayam og baboyng ihalas. Nag-inusara lang siyang nangayam didto sa lasang busa laing grupo sa mangangayam ang nakakita kaniya nga naglutaw-lutaw sa suba didto sa bukid. Gawas sa samad sa mga bolitas, napuno sag suyod ang iyang nawong ug lawas. Maoy pangagpas sa mga nakabangal nga mipasilong si Sario sa dakong kahoy duol sa suba ug giataki sa putyukan. Didtoy dakong tabog sa putyukan sa sanga. Ug aron maundang ang atake sa putyukan midagan ug misalom ang naaksidente sa linaw. Anak si Sario ni Simprosia, ang ikaupat nga anak ni Nyor Insoy.
“Kang Rico,” gikan kang Benhur nga taas gihapog buhok bisag miundang na sa pag-adoy-adoy.
Si Rico anak ni Domingo, kamagulangang anak ni Nyor Insoy. Nagtrabaho isip elektrisyan sa LANECO. Aksidenting nakuryentihan sa itaas sa poste samtang nag-ayo sa linya sa kuryente.
“Ato sang pahinumdoman kang Boni,” paagpas ni Gomer.
Way apil si Boni sa naandang pahinungod sa barkada kay 10 anyos pa siya dihang nalumos sa dakong suba. Anak si Boni ni Benigno, ang kamanghurang anak ni Nyor Insoy. Sunod kang Boni, nadisgrasya si Berto paglabay sa 5 ka tuig, sunod si Sario paglabay sa 2 ka tuig ug si Rico paglabay sa 5 ka tuig. Si Rico ra ang minyo sa nangamatay.
“Sa tanang buhi pa pero miundang nag inom,” palain ni Oscar, alyas “one-eye-bandit” kay nabuta ang tuong mata sa gera sa tirador.
“Hain tuod si Senyong?” pangutana ni Gomer
“Mibahag ang ikog kay daog sa asawa.”
Nanghugyaw ang tanan. Si Senyong ang giilang kinakabagisan sa ilang katalirongan.
“Wa sad si Fausto, di na molala kay mag-alboroto ang ulser.”
“Bay Gomer, basig mogamot nang baso sa imong kamot,” pasiaw ni Kardo. Dili siya kauban sa pamilya apan suod nga silingan. Gianggaan siyag Kardong Singkaw kay nasingkaw pagkahulog sa kabaw.
“Dunay koy estorya,” matod ni Lukas nga mitindog. “Lima ka amigo nag-inom. Hubog sila tanan gawas sa usa kay wais kaayo. Iyang iyabo ang alak sa iyang likod. Pero nabisto kay nahubog ang baki didtos ubos nga maoy mayabuan sa alak. Ug missinggit ang baki nga undangan na syag tagay kay grogi na.”
Si Gomer ray mikatawa sa pasiaw.
“Ikaw ang hubog kay balik-balik nang imong estorya,” matod ni Max ug diha pa mangatawa ang nanag-inom. Karibal si Lukas ug Max sa ilang pagpangulitawo kang Sonia, ang seksing anak sa principal sa Central School. Pildi si Max kay gitaban ni Lukas si Sonia. Apan kon si Max ang pasultihon, siya unta ang makapanag-iya ni Sonia kon dili pa ekspayrd ang lumay nga iyang napalit kang Iya Tikla nga manaluthoay.
“Nahibalo na bas Gomer nganong naminyo si Gorio?”
“Kay gilakag og sundang sa tatay ni Mayang,” tubag ni Pol nga unipormado. Pulis si Policarpio sa ilang lungsod.
Hastang bahakhak sa nanag-inom.
“Kay hadlok tulion pag-usab,” sagbat ni Simo.
Misamot ang kantiyaw sa grupo.
“Ikaw, bay Simo, ang magbantay,” sumbalik ni Gorio. “Hait ra ba tong sanggot sa bana sa imong giuyab.”
Si Simo ang unang naminyo ug unang nabalo sa barkada. Daan na siyang palakero. Mananggiti giingong bana.
“Kadumdom mo kinsa tong tigpanangko sa sanggotan ni Iyo Tekyo?”
“Kinsa pa, di, si PO2.”
PO2 ang ranggo ni Pol.
“Ug kinsay tigkuot sa itlog sa pugaran nila ni Senyang kadtong mangharana ta?”
“Kinsa pa, di, si Gomer.”
Si Senyang naawasa ni Pol. Tulo na ang ilang anak.
“Maayo tingaling atong pasultihon si Agaw Gomer,” palain ni Andot. “Bitaw, Gaw, miasenso ka na daw sa Manila.”
“Igo-igo lang god. Sa kaluoy sa Dios ug sa pagpaningkamot.”
Bayente singko anyos si Gomer dihang mibiya siya sa ilang lugar. Didto sa Manila natilawan niya ang kalisod sa usa ka dayo. Lainlaing trabaho ang iyang naagian, hangtod nga nakasulod siya pagka dyanitor sa usa ka publikong eskuylahan. Naminyo siyag maestra, gipadayon ang pagtungha sa kolehiyo ug nakatapos sa kursong Civil Engineering. Nagtrabaho siya karon sa Pasig City Engineer’s Office.
Sa pagkatinuod lang, way tinguha si Gomer nga mobiya ug mobulag sa iyang mga kaubanan ug mga higala. Apan nabug-os ang iyang desisyon sa pagkagiw dihang namatay si Rico. Ang tanang igsoon sa iyang amahan nawad-ag anak sa hinanaling kamatayon. Nahadlok si Gomer nga siya ang mosunod. Ang nangamatay pulos lalaki.
Nagtuo si Gomer nga adunay tunglo sa ilang kaliwat. Labi na sa iyang pagkasanggab sa hungihong nga si Nyor Insoy namintaha sa mga lumad aron makapanag-iyag dakong kayutaan. Dugay na kadto ug wa nay lumad nga nagpuyo dinhi gawas niadtong naminyo sa mga dumagat ug mingsagop sa kultura ug pagtuo sa mga Kristianos. Ang nahibiling lumad tua nas kabukiran, nag-uma sa mga bakilid nga yuta ug halayo sa pagkinabuhing dakbayanon.
Lapas na sa tungang gabii. Ang tanan hubog na apan nagpabilin ang kagahob sa ilang hudyaka – katawa, estorya ug kanta. Si Mario ang nagkaskas sa iyang karaang sista ug nag-ulhos-ulhos silag panganta. Bisag yabag ug nagkayungit. Si Mario nga kaniadto tig-apilag tigi sa kinantahay panahon sa pista, nagkanguhal na sad sa kahubog. Hastang sadyaa nila. Ang wala malipay niadtong tungora mao si Mayang nga nabiyaan nga nag-inusara sa unang gabii sa iyang kasal. Naghigda siya didto sa kuwarto ni Gorio.
Sadya ang kinantahay dihang aksidenting nahulog ang pistola ni Pol. Iya kining gipunit aron ibalik sa holster, apan aksidenteng mibuto kini ug naigo si Gomer. Nahulog si Gomer sa gilingkoran ug nahayang sa yuta. Ang tanan nahuwasan sa kahubog sa pagkakita sa dugo nga miagas sa tiyan ni Gomer lusot sa puting kamisadentro.
Misamot kaluspad ang nawong ni Pol sa pagkahinumdom sa hinungdan nganong mibiya si Gomer sa ilang lungsod.
