The prayer of a righteous man
is powerful and effective.
Bible (James 5:16)
Usa sa una nakong kasinatian sa pagka relihiyoso sa Pinoy mao ang Sugat sa Domingo sa Pagkabanhaw; diin ako ug ang akong manghod nga si Inting nagduka nga nag-ilis apan nahigmata sa hingpit samtang nagbaktas sa dakong kalsada agpas sa among amahan. Mahinumdom ko nga mipatuyhakaw sa akong liog aron makita ang mga gagmayng anghel nga nagtindog didto sa pinataas nga plataporma atubang sa bagang duot sa mga tawo nga miaslay ngadtos haywi. Morag tinuod ang ilang mga pako nga ginama sa panaptong krep. Sa ilang puting bisti, susama ang ilang pamarog apan may pipila nga akong namay-ongan. Unya, sama sa madyik mibutho ang usa ka anghel didto sa ibabaw tungod sa karosa ug gipahiluna ang dalang korona ngadtos Birhen Maria. Ug miabot ang makalingaw nga bahin sa Sugat dihang gisabwag sa mga anghel ang mga bulak samtang nag-awit sa “Aleluya.” Daw nag-agad sa sinyas, miduyog kami sa bul-og sa duot sa mga tawo nga nanalo ug namunit sa ulan sa mga bulak. Dayon, ang nagtudlanay nga tumotuo nag-ilog sa pagpanghagdaw sa mga bulak ug dayan-dayan sa karosa sa Birhen, sa way pagpakabana sa pahimangno ug pakilooy sa among tigulang nga Amerikanong pari.
Ang bulak sa Sugat gamitong pangontra sa dautang espiritu ug sa pagkabig sa suwerte. Gimanggad kini sa mga sugarol, mangangayam, mangingisda ug mag-uuma, kansang panginabuhian nag-agad sa suwerte ug manya sa kinaiyahan.
Kahinumdom sad kos “Domingo sa Lukay,” diin kami mosimba ug magpabendita sa among bitbit nga lukay. Kami gayod ang manguha sa linghod nga lukay sa lubi kay niadtong panahona wa pay namaligyag lukay sa simbahan. Ang beninditahang lukay among ibutang sa altar uban sa dibulto ni Jesus nga gilansang sa krus ug sa kuwadro ni Birhen Maria ug San Vicente Ferrer. Ang sagradong lukay gituohang makapanalipod sa tagbalay sa disgrasya ug kadaot, ilabi na sa liti.
Una kong nakat-on sa sinag-ulo nga pag-ampo ug nasinati sa debosyon kang Birhen Maria sa akong pagtampo sa “Flores de Mayo,” diin ang kabataan sa among kasilinganan gitapok didto sa simbahan sa parokya alang sa tinuig nga kalihokan. Gawas sa pagpangadye sa “Mituo Ako”, “Maghimaya Ka Maria” ug “Gloria”, naghalad mig bulak sa Birhen samtang nag-await sa “Ave Maria”.
May mga nobena alang sa mga kalag sa purgatoryo. Akong batbaton ang nobena sa akong igsoong lalaki kay nagpabiling kining lunhaw sa akong panumdoman. Usa ka tigulang manalabtan ang nangulo sa siyam ka adlawng pangadye atubangan sa haya ni Inting didto sa among sala. Ang manalabtan uban sa mga tigpangaliya nga kadaghanan mga edarang babaye, nagluhod sa gihikyad nga banig. Ang pipila ka lalake nga miduyog sa pangadye naglingkod o nagtindog didtos beranda. Ang kadaghanan sa nagtukaw wala moapil sa pangadye ug didtos tolda gawas sa balay, nagpadayon sa ilang pagdula og sungka ug dama, pagsugal sa baraha ug pag-inom sa tuba ug binotilyang bino.
Karon, aktibo ko sa katilingbanong pag-ampo sa panahon sa haya sa patay. Apan ang serbisyo nga gihimo sa among layko nga kapunongan sahi sa naandang nobena kaniadto. Dunay pagbasa sa Balaang Kasulatan, pagpaambit sa pulong sa Ginoo, pagdalit og mga awit sa pag-ampo ug pagpasidungog sa patay.
Akong gisagop ang pagtuo sa Katolikong Simbahan mahitungod sa purgatoryo ug ang pagtuo nga ang mga buhi makapangama sa mga patay. Sumala sa “Catechism for Filipino Catholics”, ang purgatoryo usa ka “pagputli” aron nga kadtong nangamatay diha sa grasya apan nabug-atan pa sa mansa sa kahakog ug kasal-anan, mahimong putli ug makaambit sa way katapusang himaya uban sa Ginoo. Ang doktrina sa purgatoryo nagsukad sa karaang liturhiya sa pagdalit og pag-ampo ngadto sa mga mitaliwan na.
Ang akong mga ginikanan, tungod tingali sa kalinga sa trabaho, dili regular nga nagsimba sa Dominggo. Apan dili kadudahan ang ilang matunhayon nga pagtuo ug way kupas nga pagsalig sa kaayo sa Ginoo. Mahadlokon sila sa Dios, kugihan ug nagkinabuhing matarong ug maligdong. Nasaksihan ko ang ilang pagka manggihatagon ug pagka maabi-abihon ngadtos mga dayo nga dumoduong sa among panimalay.
Nagbasa ang akong amahan sa Balaang Kasulatan ug ang iyang Cebuano nga Biblia may mga kudlit-timaan ug sinulat sa daplin sa mga panid.
Manalabtan ang akong inahan. Dili siya tigpamalikas. Ang tuaw nga “susmariosep” maoy sagad mogawas sa iyang baba kon siya mapandol o makuratan. Nangaliya siya kang Jesus, Joseph, Maria ug sa mga Santos sa panahon sa kalisdanan ug nagpasalamat kanila sa mga maayong balita, suwerte ug mga gasang nadawat.
Ang akong mga ginikanan nga binunyagan sa Katolikong Simbahan, nagtuo sa mga dili makitang binuhat. Dili kini talagsaon niadtong ilang panahon. Kinahanglang likayan ang kasuko sa dili makitang mga espiritu. Pananglit, moingon og “tabi apo” kon mangihi sa hilit nga lugar. Dili putlon ang balete kay masuko ang mga engkanto nga nagpuyo sa kahoy. Dihang gitakboyan kos akong pinakagrabeng sakit, nangonsulta ang akong inahan sa usa ka albularyo aron sutaon ang hinungdan sa akong balatian. Matod pas albularyo, nga sumala sa iyang nakita sa gibuak nga itlog diha sa platito, dagmal sa usa ka di ingon nato ang hinungdan sa akong sakit busa kinahanglan ang pamuhat aron sa pagpuypoy sa kasuko sa engkanto sa suba. Masinugtanong gituman sa akong inahan ang ritwal o pamuhat nga gitudlo sa albularyo.
Mabasol ko ba ang akong amahan ug inahan sa ilang pagpraktis og animismo? Dili, apan sulod sa konteksto kon unsay gisulti sa Simbahan mahitungod kaugmaran sa atong Kristianong Pagtuo pinasubay sa mga gawi sa Pinoy:
“Ang Filipino spirit–oriented. Lawom ang atong pagtuo sa mga supernatural ug sa mga nagkalainlaing espiritu nga nagpuyo diha sa tawo, sa yuta ug sa butang. Bisan sa kalibotan karon sa siyensiya ug teknolohiya, nagpadayon ang Filipino sa pagpangaliya sa mga espiritu sa ilang gipanghimo ilabi na sa pagpanambal ug eksorsismo” (Catechism for Filipino Catholics, 1997).
Busa, ang Simbahan nag-ila nga ang paghingkod sa atong Kristohanong pagtuo mahitabo lamang sa kinaugalingon nga pagsabot sa mga pulong ni Kristo diha sa atong gawi sa panghunahuna, pagmahal ug paghatag bili sa mga butang. Ang Simbahan nagtudlo nga kitang mga Kristiyano kinahanglan masinati sa atong kultura, ug diha sa atong Kristiyanong pagtuo, maputli, mapalambo ug mahingpit kini.
Hangtod ning panahona, ang pagka relihiyoso sa Pinoy nagpabiling way dakong kausaban. Ato kining makita diha sa mga relihiyosong pista, ilabi na sa Pista sa Itum nga Nazareno sa Quiapo diin milyones sa tanang bulok sa mga deboto moapil sa prosesyon aron sa pagtuman sa ilang panaad ngadto sa Dios.
Sa matag Biyernes Santo, masaksihan ang talan-awon sa mga mahinulsolon nga magpalansang sa krus o maglatos sa kaugalingon – mga mapintas nga pagpasakit sa kaugalingon nga gibuhat sa mga panatiko ug heretiko sa panahon sa ikanapulog tulo nga siglo.
Isip hingkod na sa akong relihiyosong pagtuo, dako ang akong kahibulong niining yano, malaumon ug kinabubut-on nga pamaagi sa pagtuo ug deboto. Apan sa laing bahin, kinsa man ko nga mohusga sa mga tawo kansang burong nga pagtuo way luna sa relihiyosong paghinuktok.
Maingon ta nga mas hingkod ang akong relihiyosong pagtuo kaysa akong amahan ug inahan. Akong gituman ang panudlo ug tradisyon sa Simbahan. Diha sa mga kapunongang layko akong napalig-on ang akong pagtuo ug pagsalig sa usa ka personal nga Ginoo. Usa ka buhing Dios nga haduol, nagpakabana ug nasayod sa panghitabo sa akong kinabuhi. Usa ka Dios nga nahibalo kon ako matinud-anon ug dili usa ka split-level nga tumotuo. Sa usa ka omnipresent ug mahigugmaong Dios nga akong maduolan sa panahon sa akong kasakit ug pagkinahanglan. Usa ka labing gamhanang Dios nga akong maampoan ug mapasalamatan sa gagmay ug dagkong mga gasa nga akong nadawat.
Nabatasan ko ang pagsimba matag Dominggo ug gisagop ang Liturhiya sa Yukaristiya isip pinakataas nga matang sa pag-ampo. Nagtuo ako sa mga sakramento ug sagrados sa Simbahan. Nagbasa kos Biblia ug nagpaambit sa sa pulong sa Dios diha sa sinemanang panagtigom sa akong gamayng pundok sa “Banay sa Dios”. Naggahin kog panahon sa pag-ampo ug pagrosaryo.
Namupo kos akong espirituwal nga pagkaon sa pagbasa sa Biblia, sa “The Daily Bread” nga gimantala sa RBC Ministries, ug sa onlayn nga “Daily Bible Reflections” sa Kerygma Family ni Bo Sanchez, “Daily Meditation” ni Don Schwager sa Kairos ug sa “Catholic Daily Reflections” sa My Catholic Life.
Dili hingpit ang akong pagtuo ug pag-ampo. Gahasulon sa mga kalinga ug distraksyon ang linya sa akong komunikasyon ngadtos Ginoo. Ang akong spirituality usa ka nagpadayong paninguha ug pagbuhat.
Sa akong kahuyang, makasinati kog panahon sa kauga sa espiritu. May mga panahon nga ang pagtambong sa misa usa lang ka pagtuman sa obligasyon. May mga panahon sa kaluya diha sa akong pag-ampo ug sa akong tinguha sa pagbaton og malinawon ug han-ay nga pagkinabuhi.
Pinas-an ang tawhanong kahuyang, tinguhaon ko ang pag-ila sa plano sa Ginoo sa akong kinabuhi. Tungod niini, gikinahanglan ko ang grasya sa kaalam aron malig-on ang akong pagtuo ug mahalikay sa mga tentasyon, ug ang grasya sa kaligdong ug kamalahutayon aron sa pagsagubang mga kalisdanan ug pagsulay sa kinabuhi.
