“Ug nganong antoson pa ang kamingaw sa payag
kon kini may luna pa sa hagwa ug akagiki . . .”
Omar Khalid
Ang nagpanilap nga kabugnaw mikamang sa iyang panit ug nanuhot-suhot sa iyang kaugatan ug kabukogan. Gipukaw siya sa kaul-ol sa iyang walang bagtak ug sa sagunsong tuktugaok sa mga sunoy didto sa ilang gibatogan. Mibangon siya ug ang salin nga kainit sa iyang gihigdaan dihadiha gilamoy sa kamig sulod sa lawak. Milaguto ang iyang mga lutahan sa iyang pagpanghuyatid. Gihubo niya ang iyang pangkatulog ug nag-ilis. Mipasagadsad siya ngadtos kosina, gisudlag tubig ang takori ug gitungtong kini sa gas range. Iyang batasan ang pag-inom og mainit nga kape sa dili pa magsugod sa iyang buntagong buluhaton.
Ang una niyang gi-atiman mao ang pagbahog sa mga baboy sulod sa alad dili ra halayo sa iyang payag. Gisunod niya ang pagbutag pagkaon ug tubig sa linaming manok sulod sa halwa sikbit sa tangkal sa baboy.
Nanganaog na ang mga manok gikan sa itaas sa lansones ug buongon sa paghibalik niya sa nataran. Nag-ilogay ang mga manok sa mais nga iyang giabod.
Migimaw na ang Adlaw ibabaw sa talaytay sa silingang lungsod sa San Fernando nga miambo sa halapad nga basakan Valencia nga gipatubigan sa Pulangi River Irrigation Project. Mibalik siyag sulod sa kosina, gisudlag duha ka takos nga bugas humay ang kulon, gikislan ang bugas, gisudlag igong tubig ang kulon dayong pahiluna niini sa rice cooker. Migawas na usab siya. Iyang itugway ang kanding sa dili pa siya maglutog sud-an ug mamahaw. Gikan sa balay-silonganan, giguyod niya ang anay, turo ug upat ka ihawong kanding paingon sa pastohan.
Ang sunod niyang buluhaton human sa pamahaw mao ang pagbahog sa isda. Bitbit ang balde nga may pagkaon sa isda, mipadayugdog siya paingon sa pispan nga kilid ra sa iyang basakan. May duha ka kinalot nga luwang, ang usa gibuhiag pantat ug ang usa, tilapia. Dinhi siya sa pispan madugay kay malingaw siyang magtan-aw sa mga isda nga mopatigbabaw ug mangaon sa gisabwag nga bahog.
Ang iyang basakan dili ra halayo sa Pulangi River. Diha sa iyang gitindogang pilapil, malantaw ang Musuan Peak didto sa pikas tampi sa suba. Giputos sa tinanom nga kahoy ang tibuok bukid. Sa tiilan sa bukid, dapit sa amihanan, nahimutang ang Sugarland Subdivision diin nagpuyo ang babayeng iyang nagustohan ug gipadaygan sa iyang gugma. Ang talan-awon nakapahinumdom kaniya sa taudtaod na niyang pagpaninguha kang Rosario.
“Nindot inyong choir,” niya pa nga nag-atang didto sa kilid-ganghaan sa simbahan sa San Agustin.
“Tinuod ka?”
“Maong sa ikatulong misa na ko tigsimbahan.”
“Agoy, mao na ni ron. Choir ang giapas. Apan salamat, ha.”
“Puyde ihatod ka nako?”
“Ayaw na kay naa may rela nga kasakyan.”
“Mas dali kon mosakay kas akong motorsiklo.”
“Na, di gyod ko kay basin unsa na unyay estorya sa akong mga kauban.”
“Sige, di ko mamugos. Puyde mamisita ko unya?”
“Naa na sa imo.”
Sukad niadto tigpamisitahan na siya ni Rosario.
“Uy, sagunson na gani ang imong pagpamisita.”
“Sagdi lang god, malipay man kong makita ka.”
“Maikog man ko nimo uy, kay bisan unsa na lay imong dad-on.”
“Daghang prutas, utanon ug manok sa uma.”
“Na, mahinumdom hinuon kos akong bana kay di siya malimot pagdalag pasalubong inig uli sa balay.”
“Maong siya kanunay ang imong hisgotan?”
“Uy, nagselos ang tigulang. Pareho unta mo ka maas kon buhi pa siya. Manghod ko niyag ten years. Eighteen pa ko dihang nangulitawo siya nako. Fourth year hayskol ko sa SAIT. Taga Cagayan de Oro si Mirong ug manedyer sa tindahan og appliances. Ang Appliance Center maagian kon magbaktas ko sa akong pagpauli gikan sa eskuylahan. May panahon nga mohapit kos tindahan aron pagtan-aw sa mga bag-ong modelo sa telebisyon ug didto ko makit-i ni Mirong. Usa ka adlaw, iya kong giatangan sa akong paglabay, nagpaila sa iyang ngalan ug nangutana mahitungod sa ako. Nakagusto diay ang tigulang, matod kos akong kaugalingon. Gihilasan ko dihang nagpasabot siyang nakagusto nako. Naglikay ko niya apan agresibo siya sa iyang pagpangulitawo. Nagka-uyab mi.”
“Sayo diay kang nahigugma.”
“Ambot kong gugma ba to. Di ko siguro kay bataot pa baya ko.”
“Mao ba?”
“Wa man ko motando nga gisugot na nako siya. Basta nag-uyab lang mi. MU man tingali ang tawag adto karon.”
“Unya.”
“Wa ko kapadayon sa kolehiyo kay naminyo mi.”
“Maayo kay misugot imong ginikanan?”
“Supak unta sila apan misugot na lang kay buros ko.”
“Unsang hitaboa?”
“Ubanon ko ni Mirong sa kan-anan. Mahilig kos esnak busa di ko mobalibad. Gawas pa. buotan ug matinahoron siya. Usa ka hapon, gidala ko niyas iyang gipuy-an ug wa ko kabalibad sa iyang gihangyo. Grabe nakong hilaka sa nahitabo kanako ug nahadlok nga mahibal-an kini sa akong ginikanan. Wa na to mausab kay di ko mosugot. Wa na ko makigkita niya.”
“Nagbulag mo?”
“Way klaro kon nagbulag na ba mi. Basta, di na ko makigkita niya. Apan dihang duha na ka bulan nga wa ko dugoa miadto kos Appliance Center ug misumbong sa akong katahap. Apan inay maalarma, hastang lipaya hinuon sa kanahan. Pagkasunod adlaw, kalit siyang mitungha sa amoa ug mihangyo sa akong ginikanan nga magpakasal mi. Wala man ko magmahay nga naminyo kang Mirong kay buotan kaayo siya ug mapinanggaon. Human nahimugso ang among unang anak, akong naamgohan nga nahigugma diay ko niya. Malinawon ug puno sa gugma ang among panag-ipon. Ug nakabaton mig tulo ka anak. Apan walay suwerte kay nabalo ko sa edad nga kuwarenta.”
Nasayod na siya sa kamatayon sa bana ni Rosario. Sumala sa estorya nga iyang nasikop gikan sa kauban niini sa choir, hinanali ang kamatayon ni Mirong. Domingo kadto sa palis. Nagpahuway ug nangatulog ang magtiayon. Sa pagmata ni Rosario, patay na ang iyang bana. Ataki sa kasingkasing. Napulo na ka tuig nga nabalo si Rosario.
“Nindot ang inyong lab estori.”
“Mao ba? Ikaw na sad estorya sa imo, bi.”
Sukad namatay ang iyang asawa, gilikayan na niya ang paghisgot niini aron dili makutkot ang pali sa kaguol nga iyang gibati sa pagtaliwan ni Miding. Apan wala siya makabalibad kay giwadwad man ni Rosario ang iyang kaagi nga way gitago.
“Kaila ming daan ni Miding apan didto lang magsugod among panagsuod dihang nahimo ming maninoy ug maninay sa bunyag sa anak ni Max ug Minda. Nagkahigugmaay mi ug kay pulos na hamtong, sa walay langan-langan nagpakasal mi. Trayentay singko anyos ko, si Miding trayenta anyos. Sulod sa baynte ka tuig namong panag-ipon wa mi kabaton og anak. Namatay si Miding sa kanser sa totoy, lima na ka tuig ang minglabay”.
“Nindot sad imong lab estori apan may pagka-tragic samas akoa.”
“Sakit mawad-an og kapikas. Apan sa kadugayan nakat-onan ko ang pagdawat sa kamatuoran. Gusto kong maka-move on. Dili sayon ang kamingaw ug kahaw-ang sa pag-inusara. Gusto kong mahigugma pag-usab ug bation ang kainit sa gugma gikan sa laing babaye.”
“Angkonon ko nga gabation sad nako ang kamingaw sa pag-inusara. Apan gisaad ko atubangan sa haya ni Mirong nga dili na ko mahigugmag lain”.
“Bililhon ang kinabuhi ug sayang ang panahon nga pasagdang manglabay. Kinahanglang maka-move on ka, Sar.”
“Ambot lang, Serge. Di man tingali na mahitabo.”
“Samtang buhi pa may paglaom. Andam kong magpaabot.”
Nagpadayon ang panaghigala ug maayong gawi nila ni Rosario. Apan taman ra diha kay idlas kaayo si Rosario ug ang namatayng bana mao kanunay ang anaa sa iyang baba.
“Pare Serge, nagpakipot lang ang balo. Hangyo-lubo ang gamita,” matod pa ni Pare Max dihang nakabisita kini sa iyang payag ug nahisgotan nila si Rosario.
“Diyotayng pailob, Pare Max. May panultihon nga ang batong bantilis sa tinulo sa tubig mahilis. Basta, ayaw lang kalimot pag-anhian dinhi aron makubsan ang kalaay ning pobre mong higala. Di mahurot akong manok ug pantat.”
“Imbitaha si Rosario aron makasulod sa imong payag ug makasabot sa imong kahimtang. Ipakuyog lang tong barkada niyang balo kay naibog ko ni Soling kay bigot pag lawas bisag kapin nas singkwenta.”
“Ambot mosakay bas Rosario og habalhabal. Di man to moangkas nako”.
“Ako silang ihatod sa akong sakyanan.”
MATUMBAN na ang iyang anino sa pag-abot sa pik-ap ni Pare Max, sakay si Rosario ug Soling.
“Nindot ang imong lugar, Serge. Ug bugnaw,” ni Rosario pa nga gisudlay ang panan-aw sa palibot.
“Mas nindot ka sa imong maong ug blouse. Seksi.”
“Bola. Pag-sure, ba.”
“Lagi. Ug siguro sad ko nga gigutom na mo. Adto tas sulod,” niya pa nga misenyas sa iyang kompare sa pagsunod.
Sa lamesa nga gipahimutang sa sala, gibayang ang letson de leche, adobong manok, biko ug sinugbang tilapia ug pantat. Napuno sa manga, rambutan ug lansones ang lamesita nga gisimpid sa talad-kan-anan.
“Bongga. Kadaghan bas pagkaon. Hain ang ubang bisita?”
“Kamo ra, Sar.”
“Ha? Unsaon paghurot ani.”
“Ayaw kabalaka nagdala kog plastik,” sambat ni Max nga wa mobulag sa kiliran ni Soling.
“Ikaw ang naghikay ani, Serge?”
“Nagsuhol kog duha ka batan-on nga taga dinhi. Tua sa luyo nagsumsom sa sampayna”.
“Nindot imong balay, Serge. Di man ni payag,” hubit ni Rosario samtang nangaon sila.
“Payag ni nga akong giusab ug gipadak-an dihang namatay si Miding ug dinhi na ko magpuyo.”
“Kamingaw sa payag,” sambat na usab Max nga namula ang nawong sa giinom nga Empe Light. “Ambot nganong wa pa man magminyog usab kining akong kompare. Giantos ang katugnaw sa kagabhion.”
Gidawat ni Soling ang gitagay nga red wine, apan mibalibad si Rosario.
“Sori Max, di ko moinom kay basig mag-wild ko. Joke lang.”
“Way polis dinhi, Sar. Tan-awa, misamot kaguwapa si Soling sa Novellino.”
Human sa ilang pagpangaon, gisuroy niya si Rosario sa iyang uma. Nagpabilin sa sulod si Pare Max ug Soling kay nahinayak nas ilang kukabildo ug inom.
“Dakoas imong anay. Unsay bred?”
“Landrace. Iyang mga anak nang naa sa kasikbit nga tangkal. Igsoon sa giasal. Bag-ong gipa-AI ang anay.”
“AI?”
“Artificial insemination.”
“Himsog imong baboy. Unsay bahog?”
“Tahop sa mais ug tikitiki sa humay ug gisagulag protein concentrate, soya milk ug fishmeal.”
“Basakan diay imong yuta.”
“Gawas sa luna nga giugbokan sa payag. Ug ang galibot nga prutasan ug pastohan.”
Iyang gidala si Rosario sa pispan.
“Kadagkos pantat.”
“African hito. Sayon buhion ug dali managko.”
“Nganong may palibot nga screen?”
“Kay manglakaw ang pantat, labi nas ting-init.”
May harag nga punoan sa mangga duol sa pispan. Didto sila nagpadayon sa ilang panaghinabi.
“Nindot ang view sa Musuan Peak. Tinuod nga buhi nang bulkan?”
“Sumala sa PHILVOS mibuto ang Musuan Peak kaniadtong 1866 ug 1867.”
“Wa may nahadlok nga mobuto pag-usab kay padayon man paglambo ang Valencia.”
“Ug sa CMU nga naa ras tiilan sa Musuan Peak.”
“Di ba nakatungha kas CMU, Serge?”
“Wa ko kahuman kay nahulog sa Mangima ang Bukidnon Bus nga gimaneho sa akong amahan. Misulod kos Philippine Constabulary apan sayong nagpa-discharge tungod sa grabeng samad sa akong bagtak dihang giambusan ang among platon sa NPA.”
“Mao ba? Looy sad imong kaagi.”
“Dugay na to. Nalubong nas kalimot.”
“Luag-luag sad ning imong uma, Serge.”
“Bahin kini ni Miding sa yuta sa iyang ginikanan. Lumad sa Bukidnon ang iyang inahan nga naminyog dumagat”.
“Kadaghan sa imong atimanon, Serge.”
“Busa nagkinahanglan kog kaabag.”
“Nangita kag moaplay?”
“Kon ikaw dawat dayon. Apan way suweldo.”
Sumasalop na ang Adlaw sa ilang paghibalik sa payag. Mangga ug rambutan ang iyang giputos alang kang Rosario ug Soling. Letson ang gipaputos ni Max.
“Pare Max, misugot si Rosario nga moangkas. Ako nay hatod niya sa Sugarland. Una na lang mog uli ni Soling.”
“Maayo, Pare Serge. Basta ayaw kalimot sa akong tambag, hangyo-lubo,” hunghong ni Max.
“Basin di na kinahanglan, Pare Max,” balik hunghong niya.
Taudtaod silang nagpabilin sulod sa payag. Wala na mobalibad ang balo sa iyang gitagay nga bino. Misamot ang pagka siaw ni Rosario ug ang kamingaw sa payag gipulihan sa kasadya sa ilang katawa.
