Life is so full of unpredictable beauty and strange surprises.
Mark Oliver Everett
KAPITOLYO, 5:30 SA HAPON. Nag-inusara si Orlando Nombrado diha sa iyang opisina. Naandan niya nga magpabilin sa Kapitolyo bisan wala nay papeles nga basahon o pirmahan. Gikinahanglan niya ang kalinaw ug kahilom aron sa pagtasal sa iyang kahimoan ug nakab-ot nianang adlawa ug sa pagrepaso sa mga nahan-ayng buluhaton sa sunod nga mga adlaw. Mao usab kini ang higayon sa pakigkabildo sa iyang mga suod nga higala ug magtatambagnga walay tagana sa oras.
Miabot si Raul Simorlan nga iyang consultant sa panguma ug reporma sa yuta.
“Gikan ko sa opisina sa DAR. Andam na ang tanan sa pagpanghatag sa emancipation patents sa Mapalad,” ni Raul pa nga mipahilunag lingkod sa sopa atbang sa lamesa sa gobernador.
“Kon mao wala nay posibling kakulian.”
“Sumala sa imong patakaran, don’t leave a single stone unturned.”
“Maayo. Salamat. Coffee o beer?”
“Bisan asa ana kontra sa akong gastritis. Beer na lang.”
Mitindog si Orlando ug mikuhag duha ka botelyang San Miguel Pale Pilsen sulod sa ref. Human abrihi, gitunal ang usa ngadto sa suod niyang higala ug mipahiluna sa gamayng sopa atbang sa gilingkoran ni Raul.
“Balikan tag hisgot ang yuta sa Mapalad aron sigurong han-ay ang akong pakigpulong ugma.”
“Bayente ka saop ang modawat sa 55 ektaryang yuta.”
“Di ba ironic hunahunaon nga ang Presidential Decree # 27 ni Marcos nga atong kaaway kaniadto maoy nahimong himan aron masulbad ang problemang agraryo nga sentro sa pakiglaban ninyo sa FFF?”
“Tinuod apan dako pa ang bulohaton. Daghan pang kayutaan nga wa masulod sa DAR tungod sa pagsupak sa mga landlord ug sa resultang kagubot.”
“Sumala sa imong memo, ang yuta sa Mapalad kanhi pastohan ni Mr. Lobregat nga gibalhin ngadto sa umahan. Ug gipasudlag mga saop. Si Mr. Lobregat nahimo nang absentee landowner kay didto na nanimuyo sa Manila. Duna siyay piniyalan kansang unang obligasyon mao ang pagsiguro sa iyang bahin sa abot sa yuta. Mais ang tanom sa iyang mga saop kay maoy naandan ug kasabotan.”
Mikuhag dugang duha ka serbesa si Orlando, mitunol sa usa ngadto kang Raul ug mibalik sa iyang gilingkoran.
“Komosta ang koordinasyon sa mayor ug opisyales sa barangay?”
“Konpirmado ang pagtambong ni Mayor Macaso. May pagtugot sa kapitan sa baryo ang pagamit sa ilang balay-tigomanan.”
“Siguroa ang pagkaon kay di ta gustong mahasol ang mga mag-uuma sa paniudto sa ilang mga bisita.”
“Gihatag na ang pundo ngadto sa lokal nga opisina sa DAR. Sila na ang magpahiluna sa tanan. Apil ang esnak ug paniudto sa mga mag-uuma.”
“Layo na ang atong naabtan, Bay Raul. Nagbunga ang atong pakigbisog, ang atong advocacies.”
“Kalipay ug garbo nako nga nag-alagad sa imong administrasyon, Bay Lando. Ang mga proyekto ug serbisyo nga imong gipatuman mihaom sa panginahanglan sa katawhan.”
Ang duha apil sa daghang gipangdakop ug gipreso dihang gipatuman ang balaod militar niadtong 1972. Unom ka bulan si Orlando ug upat ka bulan si Raul sulod sa mga selda sa Camp Evangelista. Aktibista ang duha ug kusganong nanghinaway kang Presidente Marcos. Si Orlando nga sakop sa Kabataang Makabayan, didto sa dakbayan. Si Raul nga usa ka kusganong lider sa Federation of Free Farmers, didto sa lalawigan.
Ang ilang pakighinabi nakapahidumdom ni Orlando sa iyang mabulokong kaagi. Sa iyang pakiglambigit sa mga kalihokan nga gihimo sa ilang pundok batok sa rehimeng Marcos ug sa imperyalistang America. Estudyante pa siya niadto sa Xavier University. Nahimong mas mabulokon ang iyang kinabuhi niadtong panahona kay iyang nahibalag si Rebecca Montero, nga estudyante usab sa XU ug kauban niya sa KM. Ah, Rebecca! Kinsay makalimot sa imong kaisog ug kaaresgada. Sa kalig-on sa imong baroganan ug labaw sa tanan, sa imong pagpakabana sa katilingban. Mga kinaiya ug hiyas nga nakita usab ni Orlando sa iyang kaugalingon. Ang ilang panagsuod miturok ug nanalingsing didto sa bantok nga kadalanan diin kauban sila sa mga protesta ug demonstrasyon sa kabataan. Hangtod nagkahigugmaay sila ug nakahukom nga mag-live in. Kon unsa kainit ang ilang pakigbisog gawas sa kadalanan, mao usab ang kainit sa gugma nga ilang gisalohan sulod sa lawak nga ilang giabangan.
Nagkabulag sila ni Rebecca dihang gipanglutos sa militar ang mga aktibista ug “kaaway sa gobyerno.” Siya didto nagtingkagol sa selda ug si Rebecca milayas ug mitago sa bukid. Gikan kang Raul, nga unang nakagawas, iyang nahibal-an nga mikuyog si Rebecca sa mga rebelde ug nalambigit sa propaganda ug recruitment sa New People’s Army. Tigpaambit siya sulod sa mga teach-in nga gihimo sa tago ug guwardiyado og mga armadong tawo.
Pakyas ang tanang paninguha ni Orlando nga makita pag-usab si Rebecca. Ang iyang ngalan nasulod sa order of battle sa army ug sa constabulary. Dihang wala na igdungog si Rebecca, gituhoang naapil siya sa nangmatay sa pagsulong sa mga sundalo sa ua ka kampo sa NPA. Diha say hungihong nga usa siya sa giingong mga rebelde nga gipaanod sa Pulangi River apan kay way nakakita sa iyang patayng lawas, nagpabilin lang kining pangagpas.
“Mil nuybesentos setentay dos. Dugay nang panahon. Desisiyete ka tuig,” nanghupaw ni Orlando.
Gisubayg balik ni Orlando ang nangaging katuigan. Sa 1974, mibalik siyag tungha ug human sa duha ka tuig migradwar sa kursong BSC major in Accounting. Nagtudlo sa pribadong kolehiyo sa dakbayan sulod sa duha ka tuig. Miapil sa politika isip dumadapig ug sinaligan sa usa ka opposition party nga nahimugso sa Amihanang Mindanao. Midagan pagka gobernador sa unang lokal eleksyon sulod sa Martial Law niadtong Enero 1980. Napildi siya sa maong eleksyon apan nasuod niya ang mga dagkong politiko sa partidong Mindanao Alliance sama kang Nene Pimentel nga nahimong kalihim sa Department of Local Government sa Revolutionary Government ni Cory Aquino. Kabahin siya sa duot sa katawhan nga nagtigom sa kadalangan sa pagsaulog sa kalamposan sa EDSA 1 sa Pebrero 25, 1986. Usa ka bulan human nanumpa si Cory Aquino pagka presidente, natudlo siyang gobernador sa rekomendasyon ni Nene Pimentel. Midaog siya pagka gobernador sa 1988 local elections, ang unang piniliay ubos sa 1987 Constitution. Sulod sa tulo ka tuig sa pagka gobernador, kusganon niyang gipatuman ang iyang programa sa dalan ngadto sa kaumahan, panangkap sa tubig, maayong panglawas, kahusay ug kalinaw ug uban pa. Sa edad nga 42 anyos, nagpabilin siyang ulitawo.
MAPALAD, 5:30 sa hapon. Inanay nang mitaliwan ang kahayag ug nagkabugnaw ang huyuhoy nga midagpas sa masulob-ong nawong ni Joan nga naglingkod diha sa kaymito. Nag-inusara ang kahoyng bungahan atubangan sa ilang balay nga gama sa ginabas nga kahoy ug sin. Ang mga manok didto nagbatogan sa duha ka punoan sa bilimbing likod sa balay mao nga limpiyo ang lingkoranon ubos sa kaymito nga binuhat sa linipak nga kawayan. May gilay-on ang balay gikan sa barangay road busa dili maabot sa abog ug sa kasaba sa mga sakyanan.
Ang kahilom sa pag-inusara miganoy kang Joan sa pagpamalandong sa mga butang nga nagdughit sa linghod niyang panumdoman. Migitib pag-usab ang mga pangutana nga nagpangamay og tubag apan sa gihapon gibaslan lang sa kalihom. Nahinumdom na usab siya sa iyang inahan nga wa niya makita ug sa iyang amahan nga bisan sa ngalan wa niya mailhi. Dili maihap ang mga higayon nga iyang gihulagway ang iyang inahan sumala sa pagbatbat ni Tatay Gorio ug Nanay Senya apan ang hanap nga hulagway nga iyang mahanduraw mao ang iyang panagway kon motan-aw siya sa samin nga gigabonan sa alisngaw sa mainit nga tubig.
Nunot sa tugon sa iyang inahan gibunyagan siyag Joan, sangay ni Joan of Arc, ang bantogang manggugubat sa Pransiya niadtong Siglo 14. Upat ka bulan si Joan dihang gibilin sa iyang inahan ngadto sa magtiayong Gorio ug Senya nga misagop sa di kailang langyaw nga unom ka bulang mabdos. Nalipay ang magtiayon kay wala silay anak. Pinangga nila si Joan nga ilang gibuhong sa gugma ug pag-amoma. Ilang gipatungha si Joan nga karon anaa na sa ikaduhang ang-ang sa high school.
“Morag bug-at ang atong pamalandong,” matod ni Gorio nga hilom mitapad paglingkod kang Joan.
“Tay, ikaw diay. Komosta ang imong lakaw?”
“Andam na ang tanan alang sa pagpanghatag sa mga titulo sa yuta.”
Si Gregorio Sumalpong usa sa modawat sa titulo sa yuta nga iyang gisaopan. Tulo ka ektarya kapin ang iyang luna nga gitamnan og mais nga kaduha mokotsetsa matag tuig. Alang sa ilang inadlaw-adlawng konsumo ug dugang kinitaan, nagbuhi si Gorio og hayop ug nagtanom og utanon ug lagutmon. Dili mawad-ag baboy ang gamay niyang tangkal ug ubay-ubay ang manok nga manuktok sa iyang isabwag nga tuwa diha sa natad ug mangakha didto sa umahan. Ang kinoral niyang garden luyo sa balay, napuno sa nagkainlaing tanom sama sa talong, okra, karabansos, kamunggay, luy-a, gabe ug lutya. Tungod sa kakugi ni Gorio ug sa pagbulig sa iyang asawa wala magkulang sa pagkaon ang ilang pamilya bisag pobre sila sa sapi.
“Mahingpit na gyod ang pagpanag-iya sa mga saop sa yuta nga ilang giugmad sa dugayng mga katiugan,” matod ni Joan.
“Nga pangandoy sa imong inahan.”
“Anugon kay di niya makita ang bunga sa iyang pakigbisog,” nagkanayon si Joan nga ang gibating kaikag ug kalipay gidag-oman sa kahigwaos ug kahaw-ang.
“Angay kang magmalipayon kay kabahin ang imong inahan sa atong kadaogan karon.”
“Nalipay man ko, Tay. Apan mas hingpit ang akong kalipay kon ania pa unta ang akong amahan.”
"Joan,” miagbay ang ama-ama sa dalaga. “Hingkod ka na ang imong pangisip. Panahon na nga imong masayran ang sekretong kasabotan namo sa imong inahan.”
“Sekreto? Unsa nga kasabotan?”
“Nga dili ka sultihan kon kinsa ang imong amahan hangtod moabot ang hustong panahon. Panahon na nga imong mailhan ang imong amahan.”
“Buhi ang akong amahan? Ug sulod sa katuigan inyong gililong kanako?”
“Pasayloa ko, Joan. Bisan ang imong amahan wala masayod mahitungod kanimo. Wala siya masayod nga namunga ang hamubo nilang panag-ipon ni Rebecca.”
“Mao ba? Kinsay iyang ngalan. Asa ko siya makita?”
“Ugma mahimamat nimo ang imong amahan. Siya ang mag-apod-apod sa emancipation patents. Dakong sorpresa sa imong amahan nga aduna siyay anak. Ug diha kanimo iyang makita si Rebecca.”
Nagpabiling naghinuktok si Joan.
“Joan, maglipay kita kay migitib na ang banagbanag. Kanimo ug kanamo.”
“Sori Tay. Nakalitan lang ko. Ang tinuod, eksayted na kong makita ang akong amahan. Buotan siya Tay? Guwapo?”
“Na manaka na ta kay nanawag nag panihapon si Senya,” nagkanayon si Gorio nga nahimuot sa kataposang pulong ni Joan.
