There’s scam for everyone, and that
means everyone is a potential victim.
Susan Grant
Way mangilad kon way pailad. Busa, kinahanglang makat-on kita sa atong kasinatian ug nahibal-an. Isip pahimangno ug pasidaan, akong batbaton ang dakong pangilad nga nahitabo sa lalawigan sa Bukidnon niadtong dekada ’90.
Usa ka yanong magtutudlo sa sudlonon nga lungsod ang nagsugod sa huloga sa Bukidnon. Ang “huloga”, usa ka bersyon sa “Ponzi scheme”, diin ang nahaunang namuhunan makadawat og dakong kinitaan nga gikan sa puhunan sa mga nagsunod nga mamuhunan. Dili gikan sa kinitaan sa usa ka tinuod nga negosyo.
Dali rang milambo ug mikuyanap ang pyramiding sa maong magtutudlo. Gidugokan kini sa bagang duot sa katawhan nga nahaylo sa pilo-pilong ginansiya sa motaya o mamuhunan sa huloga. Sa pagsugod huloga, ang usa ka tiket nga balor og P15.00 lukaton sa kantidad nga P150.00 human sa duha ka bulan. Busa, dili katingalahan nga sulod lang sa hamubong panahon sinako ang tiket nga nahalin sa magtutudlo nga nagpasiugda niniing klase sa eskam.
Gikabuangan ang huloga sa tanang matang sa katawhan – sa walay alamag nga mga tawo ug sa mga edukadong propesyonal; sa pribadong mga tawo ug mga empleyado sa gobyerno.
Gibaniog ang mga testimoniya sa suwerteng mga tigpuhunan. Sila kadtong nahauna pagsulod sa huloga o iladong mga tawo sa komunidad. Ang ilang “pagdaog” tinuyo ug maayong pagkahan-ay, usa ka lipat-lipat o estratehiya aron makahaylo og daghang mga tawo.
Wala magdugay, gisundog ang maong payramiding sa gagmay ug dagkong mga pinanser, sa ilang susama ug pinasahing bersyon sa huloga. May nag-isyo og postdated checks isip dugang kaseguroan sa ilang patigayon o transaksiyon. May mga pinanser nga gihimong “rapol” ang huloga. Ang suwerteng namuhunan o “nanaya” modaog og motorsiklo o sakyanan.
May mga tag-iyag tindahan nga misakay sa nag-usbong negosyo. Ilang gitanyag ang ilang mga baligya isip baylo o lukat sa mga tiket ug tseke. Aron makaganansiya, ilang giminosan ang kantidad sa tiket o tseke. Resulta, daghan ang nakaangkon og telebisyon, esteryo ug mahalong kahimanahan sa kosina.
Usa ka Sabado niadto, samtang nagmotor ko paingon sa akong maisan, nakalabay kog mga mag-uuma ug tapasero sa tubo nga nagpundok daplin sa dalan. Kabisado ko ang nagpundok, busa akong gihunongan. Naghisgot sila unsaon nga makakitag puhunan sa huloga. Andam silang ibaligya ang kabaw, iprenda ang uma o mangutang og kuwarta. Misulay kog pasidaan kanila nga dili magpahaylo sa huloga kay way kasegoroan nga mabawi ang ilang kuwarta. Gipasabot ko sila nga ang huloga usa ka payramiding ug dili molahutay. Apan gipalapos ras pikas dunggan ang akong mga pulong. Lisod lisoon ang ilang mga utok, nga miungot sa hugot nga pagtuo nga ang huloga maoy daliang solusyon sa ilang kalisod. Dili ang gobyerno, dili ang mga nanag-iyag luag nga katubhan. Labaw pang dili ako nga nangahas pagsulti kanila sa angayang buhaton.
Sumala sa akong pangagpas, wala magdugay ang huloga sa Bukidnon. Samtang nagkadaghan ang misulod sa huloga, misulbong ang mga balayronon sa mga pinanser. Midako ang ilang atraso ngadtos namuhunan. Nagkadugay ang “oras sa pagpaabot”. Daghang nangasuko sa mga pinanser kay wala makatuman sa ilang obligasyon o saad. Kadtong nagtuong ang huloga tinuod nga negosyo ug dili pangilad, gibatig pagduhaduha ug kabalaka. Kay nagkanihit na ang bag-ong mosulod o mamuhunan, naglisod ang mga pinanser sa pagpangabkab og sapi nga ibayad sa nag-unag sulod o namuhuan?
Hangtod nga “mibuto ang bula”. Ang pagkatarantar ug panghasi sa mga mamuhunan nga buot makabawi sa ilang kuwarta ang nakapadali sa pagkabungkag sa huloga. Ang resulta, daghang mga mag-uuma ang nawad-ag kabaw ug daro. Daghang mga empleyado ang nakapangalot sa ulo kay way ibayad sa ilang utang nga gipuhunan sa huloga. May mga tag-iya sa tindahan ang nalugi kay wa kabayri sa nangutang nga pinanser. May mga opisyal sa gobyerno ang nasamok ug naulawan. May mga relihiyoso nga nakompromiso. Daghang magtiayon nga nag-away. Daghang mga damgong napusgay.
Giimbargo o gisakmit sa suko nga mga namuhunan ang kagamitan sa pipila ka pinanser. Bisan ang atop sa ilang balay gilangkatan sa sin. Nanago ang mga miawat sa huloga. Ang mga koordinator ug aser o raner nanagan pagluwas sa ilang kaugalingon.
Daghan sa “midaog” way kuliro nga nakumkom kay ilang gibalik og pusta o pamuhunan ang ilang nadaog aron makadawat ug mas dakong kinitaan. May “nakadaog” og motorsiklo ug awto nga naulawan kay gimbargo ang inutang sa pinanser.
Sa ako nang nasulti sa unahan, may mga tawong nagdumili nga makat-on sa ilang kasinatian ug sa mga panghitabo. Matod pa ni Susan Grant, “Adunay eskam alang sa matag usa, ug kini nagpasabot nga ang tanan puyde mahimong biktima.”
Hangtod duna pay mga tawong mailad o magpailad, dili masumpo ang mga pyramiding o ponsi scam sama sa nahitabong huloga sa Bukidnon.
