Blessed are the meek, for they will inherit the earth.
Matthew 5;5
“Wala lagis Frankie. Moabot pa kaha siya?” gikan sa akong asawa.
“Alas kuwatro nas hapon. Morag dili na tingali,” nako pa.
Wala nay nahabiling bisita sa balay. Paniudto ang among bangkete apan dunay mangabot sa buntag ug sa hapon. Kalagmitan ang sayong mangabot duna pay laing pamistahan ug ang ulahing nangabot gikan sa laing gipamistahan.
“Unya kining ulo sa letson?”
“Ako ra nang hiposon unya ug isulod sa rep. Pahangin una kos balkon.”
Akong gibiyaan ang akong asawa nga namutos sa madala ni Nang Berta sa iyang pagpauli sa Don Carlos. Suki namo siyang kosinera. Dugay na. Nasuod namo si Nang Berta sa didto pa mi nagpuyo sa Don Carlos.
Mipahiluna kos akong tuya-tuyang silya. Wala na ang kabanha sa kasilinganan busa walay tugaw ang akong pagpamalandong sa akong pamilya ug sa akong trabaho. Dala-dala nako ang akong pamilya sa mga dapit nga ako madestino sa akong trabaho. Nag-abang mig kuwarto o balay nga among kapuy-an, hangtod nga nakapalit mig lote nga may karaang balay didto sa Don Carlos. Apan wala mi magdugay sa Don Carlos kay gibalhin kos Lungsod sa Valencia nga karon usa na ka dakbayan. Miangay mis Valencia kay malamboon kini ug dunay igong mga hospital ug eskuylahan. Nakahukom mis akong asawa nga sa Valencia na permanenteng magpuyo. Among naamgohan nga ang pagbalhin-balhin og pinuy-anan dili maayo sa emosyonal ug sikohikal nga paglambo sa kabataan. Gikinahanglan nila ang usa ka dapit diin makabaton silag gamot ug makaangkon og malungtarong handomanan sa panahon sa ilang kabatan-on. Busa sa 1982, minghalin mis Valencia ug mingpuyo sa balay nga among natukod pinaagi sa housing loan sa DBP kun Development Bank of the Philippines.
Ang lote nga gitarokan sa among balay distansiya sa sentro sa lungsod. Hilom ang dapit, mahuyuhoy ug ang preskong hangin naghatag og alibyo sa akong balik-balik nga sinusitis. Habog ang dapit ug makadani ang talan-awon sa halapad nga basakan didto sa halayo ug ang tabilawan sa talay sa kabukiran diin mosubang ang Adlaw. Ang naglawod nga kahumayan nga gipatubigan sa Pulangi River Irrigation Project, makapahinumdom kanamo sa lawod sa Panguil Bay sa didto pa kami nagpuyo sa baybay. Sa panahon sa kagabhion, ang mga tuldok sa kahayag sa katag-katag nga kabalayan morag kahayag sa petromax sa mga mangingisda didto sa lawod.
Milantaw kos palibot. Paubos habig sa silangan, nagpunsisok ang kabalayan nga mipuli sa kakugnan. Tungod sa nagtadlas nga dalan, hawan ang atubangan sa among balay ug maabot sa buntagong silaw sa adlaw ang balkon diin ako magpainit sa adlaw samtang magpaugnat.
Samtang nagpatuya-tuya sa silya, nahinumdom ko ni Frankie nga akong nahimamat sa didto pa ko nadestino sa Don Carlos. Ang baryo nga gipuy-an ni Frankie dili ra layo sa Poblacion nga among gipuy-an. Kugihan siya ug motabang sa mga buluhaton sa balay bisag dili sugoon. Sa didto pa mi nagpuyo sa Don Carlos, kadaghan mahitabo nga motungha si Frankie ug manilhig sa among natad samtang kami nangatulog pa. Walay koral ang among lote busa makasulod si Frankie nga dili na manangpit.
Paryente kos Frankie ug mga Bol-anon ang among mga ginikanan. Pareho ming dinhi na nagdako sa Mindanao; siya sa Bukidnon, ako sa Lanao. Wala nay ginikanan, nagpuyo siya sa kabiling balay kauban sa iyang maomaong igsoon nga si Dodoy. Muboon siyang tawo ug akong nahibaloan nga maskulado siya sa panahon sa iyang kabatan-on. Miagi siya pagka bosingero nga hinungdan sa iyang pagkabungol. Walay siyay klarong trabaho hangtod nahimo siyag kaswal nga trabahante sa Provincial Engineer’s Office. May nadawat siyang gamay nga kantidad sa iyang pagretiro, apan wala niya kapahimusli sa husto ang bunga sa iyang panerbisyo sa gobyerno kay katunga sa iyang nadawat giutang sa iyang amigo nga wala na magpakita kaniya. Inosentehon si Frankie ug sobra ka masaligon. Hinungdan nga dali ra siya mailad. Mapaubsanon siya ug nagbaton og maaghop nga kasingkasing, mga hiyas nga matod pa ni Kristo sa iyang “Wali sa Bukid”, iya sa mga bulahan.
Usa ka adlaw akong gipangutana si Frankie mahitungod sa iyang pagtuo.
“Unsay imong relihiyon, Frankie.”
“Katoliko.”
“Tigsimbahan ka?
“Usahay. Kon makatambong kog misa sa patay.”
“Pero mag-ampo ka?”
“Makig-estorya kos Ginoo.”
Sa iyang pag-inusara, lagmit nga ang Ginoo ang masumbongan ni Frankie sa iyang mga problema.
Walay trabaho ang iyang manghod busa siya ang mag-abaga sa galastohon sa balay. Walay kuti nga pagkatawo, gipasagdan lang niya ang tapolan niyang manghod nga magyampungad sa balay ug mahurot ang oras sa pagkompyot sa numero nga iyang tay-an sa wirik-wirik ug suwertres. Mapugos lang si Dodoy pagkurikuri sa balay kon wala si Frankie.
Batasan ni Frankie ang pagbisita sa iyang mga paryente busa siya ang tulay aron akong mailhan ug mahibalag ang among paryente sa Bukidnon. Siya ang tigtaho kanako kon dunay mamatay sa among kabanay ug tigbalita sa mga malipayon ug masulub-ong panghitabo. Dili siya mopalta pagpamista sa iyang mga paryente. Malipay mi kay molihok man siya ug daling sugoon. Gani, sulod sa daghang mga tuig siya ang among tig-ihaw ug tig letson sa baboy. Apan miabot ang panahon nga wala na nako itugyan kang Frankie ang maong kaakohan kay sumala pas akong asawa, basin mahuman na lang lang pista dili pa maluto ang letson. Mas dali ug sayon kon among ihatod ang baboy sa mangletsonay. Kugihan si Frankie apan kulang sa diskarte. Lisod sad nimo siya pasabton ug hatagag instruksiyon tungod sa problema sa iyang pandungog. Kay dili mahimutang kon walay gibuhat, amo siyang pasagdan sa gusto niyang buhaton, gikan sa pagpanglimpyo sa natad ug sulod sa balay, pagtabang og hiwa sa karne ug panakot ug pagpanghugas sa mga kalaha ug kaldero. Sulod sa daghang katuigan nahimo siyang bolunter nga katabang sa panahon sa pista.
Agig balos sa iyang kahago among igahin ang ulo sa letson nga iyang madala pagpauli. Ug agig tabang sa iyang kalisod ug panginahanglan, amo siyang hatagag bugas ug kuwarta. Maluoy kong magtan-aw ni Frankie nga magsuot sa karaan ug balik-balik niyang bisti, busa ako siyang gahatagag akong ginamit nga sinina. Maulaw siya mangayo apan dayag sa iyang panagway ang kalipay ug kahinangop kon duna siyay madawat.
Ulitawong maas si Frankie apan may gikaipon siya sulod sa mubong panahon. Matod pa niya, ang babaye iyang nakatapad sa bus sa iyang pagpauli gikan sa Kapitolyo sa Malaybalay. Milayas ang babaye sa iyang ginikanan ug naglaroy-laroy. Walay kasak-an, iyang gisagop ang estranyo.
Usa ka adlaw, nakahukom ko nga mohapit sa dapit ni Frankie sa dili pa mopauli human mobayad sa buhis sa among house and lot sa Don Carlos. Naabtan ko siyang nanilhig ug nagpaaso sa tugkaran. Nag-inusara siya.
“Frankie, asa diay imong asawa?” pangutana nako.
“Wala na siya, Gaw.”
“Unsay nahitabo?”
“Mipauli siya sa iyang ginikanan didtos Sibugay.”
“Gilaayan tingali kay wala man siyay buhat dinhi kay angkonon man nimo ang buluhaton sa balay,” tiaw nako.
Igo lang mingisi si Frankie.
“Saka tas balay, Gaw. Mag-init kog tubig. Naa koy 3-in-1.”
“Salamat na lang, Frankie, kay dili ko magdugay,” nako pa nga mitunol sa P500 nga papel de bangko.
“Salamat ani, Gaw.”
Nagpadayon ang panagsang pagbisita ni Frankie sa among panimalay. Didto mi mag-estorya sa balkon samtang nag-inom siya sa ram nga iyang ampay. Usahay ubanan ko siyag inom. Miabot ang panahon nga dili na siya makalahutay sa pag-inom og alak. Ako sang nabantayan ang inanayng pagkahugo ang iyang lawas dala sa edad ug kakulang sa sustansiya. Misamot ang iyang pagkabungol busa maglisod na kong makig-estorya sa iya. Kon duna koy buhaton, biyaan ko siyang maglingkod sa silya didto sa balkon ug magpabuhot sa baratohon niyang sigarilyo.
Sulod sa daghang katuigan dili mopalta si Frankie pagpamista sa Valencia. Buntag siya tig-abotan apan karong pistaha nahapon na lang walay Frankie nga mitungha sa among panimalay. Ngano kaha? Unsay hinungdan?
Ambot dis-a gikan, usa ka itom nga alibangbang ang mitugpa sa sandiganan sa silya nga naandang lingkoran ni Frankie.
