Gikan sa sakyanan nga giparking sa akong anak duol sa haywey, milakaw ko paingon sa nagyaka nga balay nga dili ra halayo sa dakong dalan. Miduol kos tigulang nga naglingkod sa tuya-tuyang silya diha sa gawas ubos sa kahoyng kulo.
“Noy Evagrio, kaila ka pa nako? Si Vicente ko.”
“Uy, Inting, kinsay malimot sa kinabraytan nga anak ni Nong Melchor.”
Escolar ko sa akong pag-eskuyla sa Mindanao State University.
“Palihog lingkod. Biraha nang bangkito. Ug kusog-kusogi imong tingog kay bungol na tawon ning tigulang.”
Gikuha ko ang bangkito didto sa may pultahan ug milingkod atbang ni Evagrio. Ang landong sa dakong kulo nakakunhod sa kaalingiing sa palis.
“Unsa gani tong kursoha imong nahuman sa Marawi City?”
“Community Development, Noy.”
“Ah, tuod, no. Pasensiya na sa tigulang kay limtanon. Dato na man daw kas Bukidnon.”
“Igo-igo ra god mabuhi. Ug, Noy, si Ervin . . . akong kamagulangang lalaki.”
Agig pagtahod, mi-amen si Ervin kang Evagrio. Miyuhom ang tigulang ngadto kang Ervin ug midayag ang lagos niyang gibiyaan nas ngipon.
“Pisot pa ning bataa sa inyong pagbiya dinhi.”
Kapin pa sa tuig si Ervin dihang nakahukom mi sa akong asawa nga mamiya sa Lanao del Norte aron paglikay sa kagubot sa away tali sa Baracuda ug Ilaga. Didto ko unang nabalhin sa akong trabaho sa PACD sa lungsod sa Dangcagan, Bukidnon.
“Kinsa diay imong kauban dinhi sa balay, Noy?”
“Akong kamanghorang anak. Buntag ra siya sa balay kay sa hapon tua sa iyang tindahag tuba sa merkado. Iyang bana namasahero og saydkar. Mingaw ning kinabuhi sa tigulang. Maayo na lang kay miunong nako si Rosa.”
“Suwerte ka, Noy, naay makaatiman nimo,” matod ko nga nakapamalandong sa sumasalop kong mga adlaw. Napulo ka tuig ra ang gintang sa among edad ni Evagrio.
“Nindot imong sakyanan,” ni Evagrio pa nga milantaw sa akong Toyota wagon.
“Car loan. Akong giutang sa akong pag-retiro, lima na ka tuig ang nakalabay.”
“Maayo kay nakaduaw mo dinhi. Nganong wa ang imong asawa?”
“Dili makagawas kay gibinlan og apo. Gikan mis menteryo, Noy.”
“Maayo ka nakaduaw mo. Niadtong di pa grabe akong artraytis moduaw man ko nila ni Nong Melchor ug Nang Epi kon mobisita kos lubnganan ni Manang Visit nimo.”
Mingutngot ang akong tanlag sa mga pulong ni Evagrio. Talagsa ra ko makaduaw sa lubnganan sa akong mga ginikanan. Gani, ang akong manghod babaye nga ania ra nanimuyo sa Lanao mao ray sagad makaduaw sa menteryo sa panahon sa Kalagkalag.
Gisuhid ko ang dagway ug pamayhon sa akong kaatubang ug daklit nga mipasundayag sa akong alimpatakan ang kanhi batan-on niyang panagway – panan-awon nga miganoy kanako balik sa nangaging panahon ning dapit diin ako nagdako – sa malipayon ug masulob-ong panghitabo nga nagpabiling buhi sa akong panumdoman.
Daw dili katuohan nga si Evagrio nakaabot ning iyang pangedaron nga otsenta anyos. Kadaghanan sa iyang mga katalirongang silingan nangamatay na.
”Ang daotang sagbot dugay mamatay,” matod pa ni Nang Naning dihang nahisgotan namo si Evagrio didto sa iyang sarisari store sa akong pagpalit og kandila ug posporo.”
Si Nang Naning balo ni Noy Bening nga operator sa grader sa DPWH nga tighatagan namog krudo nga itubil sa lampara. Ang iyang gamayng tindahan nahimutang daplin sa haywey, atbang sa dalan paingon sa sam-ang sa lungsod. Didto ko nakahukom nga mobisita ni Evagrio human sa among pagdagkot og kandila sa panteyon sa akong mga ginikanan.
Tinuod, badlongon si Evagrio. Ang nangulot niyang dunggan testimonya sa iyang pagka maoy kon mahubog. Hubog siya dihang iyang gibuboag gas ang iyang ulo ug gidagkotag posporo. Dihang gibati ang labihang kainit, misulay siya pagpalong sa kalayo pinaagi sa pagdagan ug pagpanagpi. Maayo gani kay nakit-an siya ni Berto ug gilabyahan siyag hinugas sa paglabay niya didto sa kosina. Napalong ang kalayo apan makuti ang pagpanghagdaw sa lutong mais ug bukog sa palutpot nga namilit sa iyang ulo. Usa sad ka sa semana ang pagpamugnit sa inahan ni Evagrio sa pispis sa langaw nga nagpista sa sunog niyang panit. Milagro nga mitubo pagbalik ang iyang labong ug kulot nga buhok nga karon puti ug halhag na. Ang paso nagbilin og ulat sa iyang dunggan ug tangkugo
Silingan namo si Evagrio. Ang ilang balay duol ra sa amoa. Nabantog siya sa pagka putong ug kadaling makabuhat og butang nga kulang sa pangartiyo. Usa na ang iyang pagsulay og hikog.
“Si Evagrio may dalang sanggot,” matod sa inahan nga didto sa kinaibabwang ang-ang sa hagdan sa balay ni Noy Servando.
“Dali atong apason kay basig maghikog.”
Nabulabog ang hingut-anay sa managsilingan didto sa habog nga hagdan. May daling miapas sa ulitawo ug may midangan paingon sa balay ni Gorio ug Ebyang aron pagpahibalo sa dautang buhaton sa ilang anak. Nasanta ang paghikog ni Evagrio sa alam-alam sa iyang inahan. May nagtuo nga drama lang kadto ni Evagrio kay nganong nagpakita man siya sa iyang pagpaingon sa kalugotan daplin sa suba. Bisan pa, gitagoan sa iyang mga ginikanan ang mga sanggot, sundang, kotselyo ug ubang mahait sulod sa balay. Ang dili maantos nga kasakit sa iyang bayuok maoy hinungdan nga buot sa bayong-bayong nga magpakamatay. Gani, sa pagkasunod adlaw, mipatighulog si Evagrio sa taas nilang hagdanan. Sulod sa duha ka semana, naglakaw siya nga morag zombie kay migahi ang iyang liog ug dili maliso ang iyang ulo.
Dugang mga disgrasya ang naagoman ni Evagrio dihang moinom na siyag bino kay dali siyang makakitag lalis ug away kon mahubog. Pista sa among lungsod dihang nakakita siyag engkuwentro ug giluba. Migawas ang iyang tinai apan suwerte nga nabuhi gihapon. Hubog gihapon siya dihang natigbasan sa iyang higala ug kainom. Aron maundang ang ilang lalis, mipauli si Baling apan gisundan siya ni Evagrio nga nagsinggita og buno. Natigbasan ang kamot ni Evagrio dihang misulay siya pag-abli sa pultahan sa balay ni Baling ug naputol ang duha niya ka tudlo.
Human niadto, nagbinuotan na si Evagrio ug naglikay nga mahubog. Nakasulod siyag trabaho isip kaminero sa Deparment of Public Works. Apan wala matapos didto ang iyang disgrasya, kay samtang nagpahuway siya sa daplin sa haywey natagakan sa lubi ang iyang ulo. Natumba siya ug gitabang sa akong amahan nga kauban niyang kaminero. Nahibulong ang akong amahan nga naulian sa panimuot si Evagrio nga daw way nahitabo. Tungod sa kagahi niyag ulo, pasiaw sa mga silingan.
Ang larawan ni Evagrio nga nagpatuya-tuya sa silya, nakapahinumdom kanako sa nangaging panahon ning dapit nga kanhi gitawag og Ferry, tungod sa ferry raft nga maoy gigamit sa pagtabok sa suba sa wala pay tulay nga natukod. Niadtong panahona, ang suba sa Maigo lawon ug tin-aw pa ug abunda sa isda, uwang, kasag, tuway, suso, osaba ug tamilok.
Milantaw kos unahan, sa luna nga kanhi nahimutangan sa among balay. Wala na ang karaang balay ug ang dapit karon gitindogan nag kinoral nga bunggalo. Ang karaang namong balay gipangunayan pagpanday sa akong amahan, ginamit ang kahoy nga pinutol didto sa bukid sa Miladok, ginabas nga kahoy nga pinalit sa sawmill ug nipa nga sinasa sa kanipaan daplin sa suba sa Maigo.
Gibiyaan ang among balay human sa kamatayon sa among amahan kay wala nay nagpuyo niini. Namatay ang among amahan sa adlang natawhan sa among inahan nga unang mitaliwan. Kaming unom ka magsuon nagkatibulaag pagpamimuyo sa naglalainglaing lugar sa Amihanang Mindanao. Ang usa milalin didto sa Canada uban sa iyang pamilya.
Kaniadto, ang kasarangang balay hinimo sa kahoy, kawayan ug nipa. Pinataas ang salog aron ang silong magamit nga hiposanan sa mga himan sa uma, sugnod ug pugaran sa manok. Way kandado ang pultahan kay gitamod nga sagrado ang pinuy-anan ug way mangahas sa pagsulod kon way tagbalay. Way koral ang kabalayan ug suod ang managsiligan ug nabatasan ang pagpaambit og sud-an ug ang pagpahulam og atsa, kagoran, posporo ug asin. Karon, halos ang tanang balay kinoral na ug ang mga bag-ong tubo dili na sama kasuod sa ilang mga katigulangan.
Dili na mahimong ibalik ang milabayng panahon ug ang mga butang nga nangawala ug gikawilihan. Apan mahimo kining buhion pinaagi sa buhat ug paghandom. Nakahukon ko nga pinaagi sa gahom sa dagang ug pagpanulat, akong pukawon ang konsenseya ug pagpakabana sa mga tawo ug sa gobyerno, aron sa paghimog mga lakang nga mahibalik ang kalimpyo, kaanindot ug kaabunda sa suba sa Maigo.
Akong ipahinungod ang akong mga sinulat sa mga minahal ko sa kinabuhi nga nahiagom sa hinanaling kamatayon: Si Boni nga nalanag sa kamoteng kahoy, si Corazon nga natetanus, si Silverio nga nakoryetehan, si Nanay nga nabanggaan sa dyip ug si Tatay nga na-stroke.
Pinaagi sa pagpanulat, buhion ko ang handomanan sa mga tawong nahimong kabahin sa akong kagahapon: Ang magtiayong Justo ug Tekay nga tag-iya sa luna nga giugbokan sa among balay nga sulod sa upat ka dekada wala magpabayad og abang; si Noy Sendo mangangalot nga tigtupi nako; si Noy Sebyo panday nga adto magtambayan sa among beranda kon siya manabako ug kausa akong nakalalis kay dili motuo nga may tawo nang nakaabot sa Bulan; si Nang Andat kusgan, asawa ni Noy Sebyo, nga kauban nako sa pagpananggig mais didto sa bukid sa Mentering; ang magtiayong Karna ug Dado kansang payag maoy among sak-anan kon magtrabaho mis bukid; si Iya Terya manulothoay nga nagtambal sa akong hilanat, ubo, hubag ug piang; kadtong nagtuli kanako didto daplin sa suba ginamit ang sundang ug pokpok; si Felipe nga dayo gikan sa Leyte, nga nakaipon namo hangtod siya naminyo ug makausa misulod nakos sako kay maldito kong pagka bata; si Romeo nga gitarista nga kauban namo sa pagpanapsay og gisaw sa suba ug sa dagat; si Sir Benigno nga mestiso nga magtutudlo, palaaway sa asawa ug daghag anak; si Noy Serbando, empleyado sa Findlay Millar Timber Company didto sa kanait nga lungsod sa Kolambugan, nga sa ilang balay ako tigpaminawan og balita ug sa duha ka drama sa radyo nga “Korak, Ang Hari Sa Kalasangan" ug “Kapitan 1560”; kadtong mga ginikanan ug igsoon ni Nang Coring, asawa ni Noy Sendo, nga gidagnayan og army kay maglinya kon manlakaw paingon sa sentro; si Felimon nga mananagat nga nabantog dihang nakapasol sa kinadak-ang isda didto sa lawod sa Panguil Bay; si Mr. Garecho, foreman sa kanhi Department of Public Works nga kon mahubog parahon ang tanang sakyanan nga moagi tungod sa ilang balay; si Sir Amoncio, ang akong maestro sa Grade I nga among gikahadlokan tungod sa iyang latos nga ikog sa pagi. Ang akong mga klasmeyts sa elementarya: si Nap anak sa mamuhatayg baruto nga kauban ko sa paghimog tanel sa masiot nga kugon duol sa eskuylahan; si Ogis, nga nahimo nakong suod nga higala human sa daghan namong kombate sa sumbagay ug layog. Sa akong mga katalirongan: Si Rosie, nga kauban nako sa pagpanglimas og halwan ug pantat sa mga basakan ug kanal sa dakong dalan; si Nato nga kuyog nako sa paghumol sa suba ug paghunad sa among tuli; si Sani nga naghikog tungod sa selos ug si Mike nga napusilan. Ug daghan pa silang akong nasinati ug nakauban niadtong panahon nga motuo pa kog wakwak, kapri, engkanto, santilmo ug ngipon sa liti.
Pinaagi sa dagang, akong ibalik-lantaw ang karaang panahon diin ang bata bunyagan sa ngalan nga kinutlo gikan sa Almanake sa mga Santos; ang puya hungitan pag inusap nga saging sab-a, ug ang mokamang og molakaw nang anak itugway sa salog o sa silong aron makapadayon ang inahan sa iyang gibuhat. Niadtong panahon nga ang tubig sa suba mahimo pang imnon, nauso pa ang lugod nga bato ug ang inusap nga lubi ug kinuso nga tanglad maoy gigamit nga shampoo. Niadtong panahon nga wa pay telebisyon ug ang kabataan tua magyampungad sa gawas; malipayong magdula og tarak-tarak, holen, lastiko, kote, tirador, tago-tago, siatong ug uban pa. Niadtong panahon nga manggawas ang uhong sa ulan ug kilat sa Agosto ug magpaanod ang kamangkas kuyog sa dakong baha sa Disyembre. Niadtong gikahinugonan kong mga adlaw nga daghan pang alibangbang, sandanaw ug aninipot.
Nakahukom ko nga matag tuig duawon ko ang lubnganan sa akong mga ginikanan ug mga manghod. Ug sa matag bisita nako sa Maigo akong komostahon si Evagrio – ang karaang bugoy, putong, maoy, dautang sagbot ug gahig ulo – nga buhing handomanan sa mga katuigan nga dili na mobalik. Hinaut pa unta maabtan ko siya nga magpatuya-tuya sa silya diha sa silong sa karaang kulo.
