ELIAS

"Truly, I say to you, as you did it to one of the 

least of these my brothers, you did it to me". 

Matthew 25:40

 Akong gitawgan sa selpon ang akong manghod nga si Leonil. 

“Komosta si Elias?”

“Ok man siya apan naglagot ko kay di mosugot nga bakonahan kontra sa flu ug pneumonia. Matod niya maayo ra ang flu sa dugos.”

“Pailob lang sa kinaiya sa imong magulang. Ayaw palabig kasuko kay basin mosamot ka kaupaw. Bitaw, komosta man ang iyang konsumo?”

“Ako siyang hatdan og bugas ug masud-an.”

“Maayo. Ayaw tagaig kuwarta kay ihurot lang ang kuwarta sa inom. Nakatungas siya sa bukid?”

“Wala. Naa ra sa balay nga akong gipapuy-an.”

Nalipay ko nga mibiya ra gyod si Elias sa iyang gipuy-an didto sa bukid. Hapit tulo ka dekada siyang nag-inusara pagpuyo didto sa payag nga gitukod sa iyang yuta.

“Bakante ka ugma?”

“Bakante. Ngano man?”

“Mobisita kong Elias. Kon okey sa imo moanha kos buntag.”

Ang akong manghod nagtrabaho sa Provincial Engineering Office sa Kapitolyo, busa akong giatol sa Sabado ang akong pagbisita kay way opisina.

“Sigi Nong, paabot ko.”

Akong gitawgan ang akong anak nga si Erning nga nagpuyo sa Don Carlos.

“Unsa man, Pa?”

“Akong bisitahan si Elias ugma. Ubani ko.”

“Ok, Pa.”

Dugay nang wala mi magkita ni Elias. Kaniadto nga makamaneho pa kog motorsiklo tighatod kog pangkonsumo niya didtos bukid. Ang tinuod, makamaneho pa kog motorsiklo apan gidid-an kos akong mga anak kay hadlok silang  madisgrasya ko tungod sa akong edad. Bajaj RE tricycle ang gipuli nakong sakyanan. Apan ang “bao” dili puwede itungas sa bukid kay lisod ang dalan.

Alas diyes nas buntag pag-abot ni Erning.

“Wa ko kasayo kay daghang giatiman sa tindahan,” niya pa.

May grocery ug bakery si Erning.

“Namahaw ka na?” Akong pangutana.

“Nagkape ug pan ra ko.” 

“Sigi pamahaw anang akong gibilin nga pagkaon”. 

Human makapamahaw, nanglakaw mi sakay ang kotse ni Erning. 

Ang balay ni Leonil nga may sarisari store ug karenderiya nahimutang daplin sa haywi. Giparada sa akong anak ang sakyanan daplin sa dalan. Gitagbo mi ni Leonil.

“Maniudto una ta.” Sugyot  ni Leonil nga miamen kanako. Alas onse na sa buntag.

“Unya na sa atong pagbalik.” 

Migawas ang asawa ni Leonil ug miamen kanako.

“Naay halanghalang, Day?”

“Wala, Nong. Magluto kos imong paborito.”

 Abag sa suweldo ni Leonil, nagtukod si Inday og gamayng kan-anan. Siya ang nagluto sa pagkaon.

Migawas ang duha ka batang babaye ni Leonil. Miamen kanako.  Akong gihatagag tag tibuok P500 nga pinaskohan. Upat na lang ka adlaw Pasko na.

Basa pa sa ulan nianang gabii ang kapin sa usa ka kilometro nga dalan. Among nasugatan si Elias nga nagbaklay paingon sa haywi. Nagsuot kinig purol ug nakatsinilas.

“Magpatad na og suwertres,” matod ni Leonil.

Among gihunongan si Elias.

“Sakay diris awto kay naay importanting tuyo si Manong.” Agda ni Leonil.

“Magbaklay ra ko.” Tubag ni Elias nga mibalik sa iyang agi.

Misulod kos balay ni Leonil nga gipuy-an ni Elias. Wa pa mahuman apan kapuy-an na. Wala pay baldosa ang salog ug wa pay mga sira ang duha ka lawak katulganan, banyo ug kasilyas. Sa lawak nga higdaanan ni Elias akong gipahiluna ang bak pak nga akong gisudlan og tulo ka tisirt, usa ka purol ug usa ka paresan nga tsinelas. Paigo ni Elias ang akong mga gamit. Nagdala sad kog 2025 calendar nga akong nakuha sa Mercury Drug Store sa akong pagpalit og tambal para sa diabetes ug high blood pressure.

Nagpaabot mi ni Elias didtos gawas sa balay. May miabot nga usa ka babaye. 

“Nong, si Lukring. Kauban ni Elias ang iyang pamilya didtos bukid.”

Akong nahibal-an gikan sa akong manghod nga mibakwit ang pamilya ni Lukring kay nakapatay si Lukring sa usa ka adik nga nitibo nga naghasi kanila. Si Elias nga didto sa pagkahitabo giinitan usab sa pamilya sa napatay. Gani, giapil og guba ang payag ni Elias sa gituhoang kapamilya sa napatay. Matod pa ni Leonil, uyon ang namatyan sa amicable settlement sa kaso, apan way kuwarta nga mahatag ang pamilya ni Lukring, busa nakahukom ang pamilya nga molayas sa bukid samtang nangita pas kantidad nga gipangayo.  Kasamtangang namakwit dinhi sa dapit sa balay ni Leonil. Nag-abang og gamayng balayng kapuy-an. Gibiyaan sa pamilya ang pag-uma sa yuta ni Elias. Giundang usab sa bana ni Lukring ang pamasahero sa habalhabal ug kasamtangang nagtrabaho nga obrero sa nagpadayong pagpalapad sa Sayre Highway.

“Komosta si Elias didto sa bukid? Wala siya magsakitsakit.” Akong pangutana kang Lukring. Ang pamilya ni Lukring nagpuyo sa payag nga gitukod sa yuta ni Elias. Sumala sa iyang nadungog, suod ni Elias ang pamilya ni Lukring.

“Abtik man siya ug talagsa ra siya magsakit sa among pag-uban didtos bukid.”

“Naa koy libro nga ihatag niya. Makabasa pa siya?”

“Makabasa man.”

Sa akong “memoir”, gisugilon didto ang pagkatawo ni Elias nga nahimong krus sa among ginikanan. Sa iyang pagdumili pag-eskuyla ug pagtrabaho. Ang pagkabarkadista niini ug pagkapalahubog. Walay tumong ang kinabuhi ni Elias. Nagpabiling ulitawo.

Problema ni Elias ang katolkatol sa iyang mata busa nagdala kog tambal sa mata. Samtang nagpaabot kang Elias, akong gihangyo si Lukring nga mao nay magpasabot unsaon paggamit herbal medicine para sa mata. Ang effervescent tablet ipatunaw sa usa ka basong tubig ug imnon kausa matag adlaw. 

Sumbong ni Leonil, wala tomara ni Elias ang sustansiya nga iyang gihatag. Busa akong gihangyo si Lukring nga kombensihon si Elias nga gamiton ang tambal sa mata.

“Akong paninguhaon, Sir, nga tomaron ni Elias,” pasalig ni Lukring.

“Salamat, kay giila mong pamilya ni Elias.”

Sa pagka tinuod, way igsoon nga mopasalig pagsagop ni Elias. Kay labad sa ulo. Dili pabadlong ug dili maminawg tambag. Dili siya puwede mobalik sa iyang magulang babaye sa Salvador, Lanao del Norte kay hadlok ang iyang magulang nga madisgrasya kay maoy kon mahubog. Sagol Kristiano ug Muslim ang nagpuyo sa lungsod. Mao gihapon sa magulang lalake ni Elias didto sa Balingoan, Misamis Oriental. Sa kataposang pagpuyo ni Elias sa panimalay ni Sidro, milayas kini kay giinitan sa mga batan-on nga nakainom. Sabaan ug aliwaros si Elias kon mahubog apan dili mosukol kon hanggaton og away. Dihay panahon nga nakapuyo si Elias sa akong panimalay, apan duna siyay dili maayo nga nabuhat hinungdan sa kasuko sa akong asawa. Gawas pa, naulaw si Elias nga magpakita kanamo. 

Sa pagkamatay sa among ginikanan, gibaligya ni Elias ang iyang nasunod nga residential lot sa Maigo ug ang halin gipalit og forestal nga yuta didtos Apo Makote nga usa hilit nga dapit sa Dakbayan sa Malaybalay. Ang tulo ka ektaryang yuta, iyang napalit sa naghupot sa “Certificate of Stewardship” sa maong luna. Nakauyon kaming mga igsoon sa desisyon ni Elias nga mag-inusara pagpuyo didto sa bukid. Kay tapolan, wala siyay klarong kinitaan gikan sa iyang yuta. Dili kinaiya ni Elias nga mangayo ug tabang apan kaming mga igsoon tighatagan niyag sustento aron dili siya mapasmo. 

Dakong labad sa ulo si Elias sa among ginikanan. Pito kaming buhi nga managsoon. Ako ang kamagulangan, si Leonil ang kamanghoran ug si Elias ang tungatunga. Si Elias ra ang wala makatapos og kurso sa kolehiyo. Nagbalhin-balhin siyag tulunghaan. Una, sa Iligan Capitol College sa Iligan City, sunod sa Cebu Institute of Technology sa Cebu City ug sa kataposan sa Misamis Institute of Technology sa Ozamis City. Sa pagsugod sa klase, seryoso si Elias magtuon sa mga leksyon apan mabugnaw ang iyang kaikag human sa mga major exam kay bagsak siya sa kadaghanan sa mga pasulit. Sulod sa upat ka tuig niyang pag-eskuyla, walay mapakita si Elias nga may kapaingnan ang iyang pag-eskuyla. Apan mahugtanon ang among ginikanan ug nagmakuli sa pagdawat nga si Elias walay katakos sa pagtapos og kurso sa kolehiyo.  Padayon nilang gipatungha si Elias bisan sa gipakita niining walay interes sa pagtungha.  Sigi siyag palta sa klase sa iyang pagtungha sa Ozamis City nga motabok pas Panguil Bay sakay sa lansa.  Kay gipalabi ni Elias ang pakighugoyhugoy sa iyang mga barkada nga mga bugoy ug palahubog.

Nasabtan namo ang sakripisyo ug talagsaong pagpailob sa among ginikanan kang Elias. Kay special child si Elias. Nahimugso siya nga may depekto. Nakobalan ang iyang sampot sa pagdahik sa salog kay tres anyos na siya dihang nakat-on pagtindog ug paglakaw. Sobra ka maulawon nga bata si Elias ug dili makaharong og tawo. Hilomon siya.  

Dihang miundang Elias pag-eskuyla niadtong 1981, gitabangan siya sa among amahan nga makatrabaho sa Findlay-Millar Timber Company (FMTC), usa ka dakong sawmill ug plywood factory sa Kolambugan nga silingang lungsod sa Maigo. Sayong momata ang among inahan aron magluto sa iyang pamahaw ug balon. Busa, andam na si Elias pag-abot sa service bus nga mohunong tungod sa among balay sa dili pa mosubang ang adlaw. Nalipay ang among ginikanan nga si Elias duna nay trabaho ug kinitaan. Apan wala magdugay ang ilang kalipay.  Ang iyang pagkapalahubog nakaapekto sa iyang trabaho.  Giwarningan siyas iyang superbisor nga magtinarong sa iyang trabaho. Apan inay mag-usab, miundang si Elias sa iyang trabaho. Unom ka bulan ra siya sa FMTC.  Iyang pasumangil nga wala siyay kaugmaon sa FMTC kay mawala ra gihapon ang kompanya kon mahurot na ang kahoy sa lasang. Ing-ana ka salikwaot nga pangartiyo ni Elias. Hinoon, ang iyang pangagpas nga maundang ang operasyon sawmill nahitabo paglabay sa pipila ka tuig kay naupaw ang kalasangan ug wala nay troso nga magamit.

Sa tabang sa department head nga klasmyt sa iyang magulang sa Cebu Institute of Technology, nakasulod si Elias og trabaho sa Granexport Manufacturing Corporation (GMC) sa Iligan City. Ang GMC usa ka oil mill nga nag-eksport og crude coconut oil ug coco pellets sa Amerika, Yuropa ug Japan. Apan wala magdugay si Elias sa iyang trabaho kay usa siya sa mga napapha sa dihang gipahigayon sa kompanya ang streamlining o pagbawas og trabahante. 

Nahimong libod-suroy si Elias, nagbalhinbalhin og ipon sa iyang mga igsoon ug amigo. Dihang nakabutho si Elias sa akong panimalay sa niadtong 1994 gibati ko ang dakong kaluoy nga nagsud-ong nagkagidlay ug niwang nga igsoon. Natunaw ang akong kasingkasing nga nagtan-aw sa luspad niinng panagway ug kagas nga pamayhon.  Akong gisagop si Elias sa akong panimalay. Si Elias ang akong gipaalima sa anayan nga gibuhi sulod sa tangkal. Maayong moalima si Elias og baboy ug himsog ang mga baktin nga gipanganak sa anayan. Tigtabang sad si Elias sa buluhaton sa panimalay sama sa pagpanilhjig sa nataran.

Tungod sa hustong pagkaon ug pagkatulog, mihimsog ang lawas ni Elias.  Kay way barkada, naundang ang iyang pagkapalahubog. Apan nagpabilin ang iyang bisyo sa panigarilyo nga iyang gibuhat gawas sa balay. Tagaod, nakuha ni Elias ang sympatiya sa akong asawa. Nasuod sad si Elias sa akong mga anak nga niadtong panahona gagmay pa. Unya may nabuhat si Elias nga nakapausab ang among pagtan-aw ug pagtagad kaniya.

Kapin ras tuig si Elias sa Bukidnon kay ang akong manghod nga si Leonil, nagsulat nga paapason si Elias didto sa Digdigon, Goa, Camarines Sur. Si Leonil may construction business kauban sa usa ka kasosyo nga taga Naga City. Ilang hatagag trabaho si Elias isip timekeeper. Akong gipalitan si Elias og pipila ka masuot ug maleta nga kasudlan sa iyang mga gamit. Nagbaligya mig baboy nga idugang sa iyang pamiliti ug ubang gasto sa biyahe. Mipasalig ang iyang manghod nga nagpuyo sa Iligan City nga motabang sa biyahi ni Elias. Busa gipahapit ko si Elias sa iyang manghod didto sa Iligan City diin didto siya mosakay sa barko. Sa bisperas sa iyang paglawig, mibisita si Elias sa Maigo. Sa dakong kahinangop nga nakauban ang iyang karaang mga barkada, nagasto ni Elias sa inom ang iyang pambiyahe.  Akong pangagpas nga mitalaw si Elias sa beyahe ug gigasto ang kuwarta aron dili siya mahinayon ang pag-adto Camarines Sur. Tungod sa kahadlok ug kaulaw wala na mopatim-aw si Elias sa akong panimalay. 

Ang akong tuyo sa pagduaw ni Elias mao ang pagkuhag hulagway niini nga gamiton sa online registration sa National Commission on Senior Citizens aron makadawat sa kantidad nga ihatag sa mga indigent senior citizen.

Akong gilitratohan si Elias sa selpon. Mas desente si Elias tan-awon itandi sa ulahi namong panagkita. Ang taas niining buhok nga lapas sa tangkugo gipulihan sa armikat nga alot. Sa edad nga 66 anyos nagpabiling itom ang iyang buhok gawas sa nagsugod nag panurok nga uban. Niwang gihapon siya apan baskog.

Gawas sa litrato, gikinahanglan ang senior citizen ID gikan sa Office of Senior Citizens sa Malaybalay City. Akong gipangayo ang iyang SC ID aron litratohan.

“Wala man koy ID.”

“Asa man diay ang imong ID?” 

“Wala niya kuhaa ang iyang ID didto sa Apo Makote.” Sambat ni Leonil. “Busa giuli didto sa opisina sa mga senior citizen sa dakbayan.”

 Akong gihangyo si Leonil nga tabangan si Elias pagkuha sa iyang SC ID. Maulawon, manaha si Elias mosulod og opisina. 

Among giagni si Elias nga mouban sa among pagpaniudto sa karenderiya nila ni Leonil apan mibalibad kini. Hinoon, duna siyay pangpaniudto kay gidalhan siya ni Leonil og pagkaon.

Akong gitunolan si Elias og P500. Siguro ko nga ipalit ra kini ni Elias og alak apan sagdi lang kay ning panahon sa Pasko makahatag kog gamayng kalipay ngadtos labing ubos kong igsoon. 

Wala mi magdugay human sa among paniudto.  Sa among pagbiyahe pauli sa Valenica City, maoy diha sa akong hunahuna si Elias. Nalipay ko nga baskog kini ug kontento sa iyang kahimtang. Nalipay ko nga may giila siyang kapamilya didto sa bukid ug karon didto sa barangay Laguitas. Nalipay ko nga wala siya pasagdi ni Leonil.