“Dako ang ilang pagtuo nga maayong dagon
ang lipstick sa ilang inahan . . .”
Hinayng giguyod sa magulang ang naglutawng palwa sa lubi sa tagatuhod nga dagat. Gitunga ang palwa ug maoy gigamit ang dapit sa tumoy kay mas labong ang lukay. Kuyog sa pagpangisda ang iyang manghod nga maoy nagdala sa lata sa pinulbos nga gatas nga sudlan sa ilang kuha. Gipataas sa manghod ang lata aron dili masudlan og tubig sa dagat nga miabot nas iyang purol. Matag karon ug unya molantaw ang manghod sa langit diin ang Adlaw nakigdula og tago-tago sa puti ug talagtag nga panganod.
Linaw ang bag-ong nagsugod pagtaob nga dagat. Tin-aw ang tubig ug maaninaw sa magulang ang daklit niyang mga tunob diha sa pinong balas.
Ang palutpot makabig sa landong sa palwa ug mopasilong niini. Naaninaw sa magulang ang mingdugok nga palutpot. May misaghid sa iyang bagtak ug may matumban sa iyang lapalapa. Dihang daghang na ang nag-alirong nga palutpot, iyang gipaubos ang palwa sa balas ug giyak-an. Nagbansiwag ang hait nga silik ug tunok sa palutpot nga nangluklok sa lukay busa mabinantayon niyang gitagsa-tagsa pagsikop aron dili siya matunok. Nagtindog sa duol ang iyang manghod aron sayon isulod sa lata ang iyang masikop. Dihang wala nay isda nga iyang mahikap, mitindog siya ug giguyod ang palwa ngadtos unahan aron pagkabig ug laing panon sa palutpot. Iyang gibalik-balik kining pamaagi sa pagpanikop og palutpot hangtod nanunga ang ilang sudlanan og mga tunga sa kilo mga isda. Taas na ang Adlaw sa ilang paghaw-as sa dagat.
“Paigo na ni isud-an sa paniudto ug panihapon,” matod sa magulang.
“Pagbalik nato ugma magpapula gihapon kos akong baba,” sa manghod pa nga nagtuo nga ang lipstik sa iyang inahan maoy nagdalag suwerte sa ilang pagpangisda.
“Pagbantaty lang nga dili ka masakpan ni Mama sa imong kabuang.”
“Gilabay na man tong lipstik ni Mama. Akong gihipos.”
“Mora kag iring bayot. Basig mabuyagan kas dili ingon nato.”
“Tinuod laging suwerte ni, Noy. Di ba si Mama makadala mag pan ug pansit kon magpapula sa iyang baba. May papel nga kuwarta pa nga akong masil-ipan sulod sa iyang bag.”
Wa na motingog ang magulang. Sa iyang panuigon nga pito ka tuig iya nang nasabtan unsay trabaho sa ilang Mama apan dili na kini kinahanglang isulti sa iyang manghod nga mas bata niyag duha ka tuig.
Sayong milakaw ang ilang Mama nianang buntaga. Gihapit ni Nang Bibian nga amiga ug kakuyog sa trabaho sa ilang Mama. Ang ilang Mama ang nagbuhi kanila kay milayas ang ilang amahan. Butang nga wala ikaguol sa magulang. Gani, nalipay siya nga wala na ang ilang amahan kay malinawon na ang ilang panimuyo.
Batiog kalisang silang magsoon kon mag-away na ang ilang mga ginikanan ilabi na kong hubog ang ilang amahan. Kay mosukol ang ilang Mama, may panahon nga ang panaglalis sa magtiayon mosangko sa dumog o layog. Aron dili maapil sa kagubot motago ang magsoon sa lawak-katulganan o molighot ug mag-estambay sa baybayon samtang wala pa matapos ang away sulod sa balay. Ilang lingawon ang kaugalingon sa pagsud-ong sa Bulan ug mga bituon ug kon way Bulan, sa paglantaw sa kahayag gikan sa mga sakayan sa mga mangingisda didto sa lawod.
Kuwarta ang kalagmitang hinungdan sa away sa ilang ginikanan. Gawas nga walay klarong trabaho, palahubog ang ilang amahan.
Nabatasan nas magsoon nga mogawas sa balay o mosulod sa lawak-katulganan kon may bisita ang ilang Mama. Karon, diha sa lawak-katulganan, ilang madungog ang giestoryahan didto sa sala-kan-anan.
“Pagdali, Mads Carla, kay maulahi tag saka sa barko. Kon di ta makadatong karon, magpaabot na sad tag usa ka semana nga naay modunggo nga barko. Ug dugangi ang pagpagwapa kay daghan tag kompetensiya, ilabi na ang mga batan-on.”
“Pasagdi na lang ang mga batan-on, Mads Bibian. Pamugas ra man ning ato. Kayod lang tamas mahimo.”
“Hinuon duna may gusto sa mga pinilian kay mas libre sa sakit ug dili gastado. Di man sad ta mabiya sa karinyo. He-he-he!”
“Laing labad sa ulo ang kosgard nga estrikto aron makapangilkil. Di na mahaylo sa karinyo ug jerjer. Kuwarta gyod.”
“Ambot lang, nganong nakasulod ko ning trabahoa. Maayo man tos sinugdan. Abi kog moasenso ko ning maong pangita, apan tan-awa misamot na pagkagusbat kining payag.”
“Naay bag-ong diskarte karon, Mads Carla. Sayon ang kuwarta.”
“Apan kalaboso o sementeryo kon masakpan.”
“Sayon man itago ang droga. Isulod sa kondom. Naa na koy Koryanong kontak sa barko ug kon asa ideliber.”
“Bahala ka, Mads Bibian. Basta ako hadlok ko anang trabahoa.”
“Unsaon man nang hadlok-hadlok kon patay atong bitok.”
“Ambot, uy. Way laing mabasol ning kalisod sa among kabutang. Si pesteng Simo. Asa na kaha tong peste natigbak. ”
“Parehas tag kapalaran, Mads Carla. Maayo unta to kon ako ang tinuod nga asawa ni Macario aron makadawat kog usa ka milyon kon mapatay siyas mga Maute didtos Marawi.”
Misulod ang ilang inahan sa kuwarto. Misugat sa panan-aw magsuon ang pulang wait sa ilang Mama ug ang bagang pulbos sa nawong. Nausab pod ang porma sa kilay.
“Dong Meroy, naay nabiling bugas. Pangremedio lang mog masud-an. Ug ayaw pasagdi ang imong manghod kay aresgado ra ba si Pidot mokatkat sa talihay. Basig mahulog.”
Gihagkan sa aping silang magsoon sa wala pa mobiya ang ilang Mama. Migawas sa kuwarto ang magulang ug manghod ug didto sa pultahan ilang gipanid-an ang ilang Mama nga naglakaw dalan-dalan bitbit ang ukay-ukay nga bag. Huot ang mainat nga pantalon ug mihulma ang totoy sa suot nga blaws. Si Nang Bibian nga mas tambok kaysa ilang Mama maklaro ang bilbil sa gisuot niining bughaw nga tisirt. May pamawi lang kay maayog porma ang nawong ug pution ang pamanit. Wala mobiya paglantaw ang magsoon hangtod nga gitukob sa salipod nga kanipaan ang duha nga nagbaklay.
SAHI sa naandan, wala makauli ang ilang Mama nianang pagkasunod adlaw. Nanuskig na ang liog sa magsoon sa paglinantaw didto sa kurbada diin mopatim-aw ang ilang Mama kon moabutay na. Gibatig kabalaka ang magulang apan sa paglapas sa udtong tutok maoy mipasulabi ang kakutoy sa iyang tiyan. Wala silay pamahaw kay igo ra sa panihapon ang nahabiling bugas. Nangita ang magulang og puwak nga lubi sa ilang kasilinganan apan wala siyay nahagdaw kay bag-ong gidugnasan ang kalubihan nga iya sa kapitan sa ilang barangay. Ang iyang manghod namuak og puwak nga bunga sa talisay apan taman ras tilaok ang gamatoyng lugas sa bunga ug misamot ang kagutom sa bata sa pagdinukdok sa gahi nga liso.
Nakahukom ang magulang nga mangitag alibyo sa nagdaguok nilang tiyan. Sabaw sa palutpot nga may kamunggay. Panghapin sa kagutom samtang nagpaabot sa ilang Mama nga may dalang pagkaon.
Gikuha sa magulang ang palwa nga iyang gipalandongan sa talisay ug giguyod didtos baybayon. Uswag na ang taob ug tagapaa na ang dagat sa dapit nga naandan nilang pangisdaan. Hinayng giguyod sa magulang ang naglutaw nga palwa samtang nagsunod ang iyang manghod nga gisapwang ang lata aron dili maabot sa tubig nga miabot nas hawak niini. Mas igmat ang iyang mga mata sa pagsuhid og palutpot kay lisod maaninanaw ang tubig tungod sa nagsurang-surang nga balod. May ming-abot nga panon sa palutpot nga nadani sa landong sa palwa. May misaghid sa iyang bagtak. Gipaubos sa magulang ang palwa sa balas ug giyak-an. Moabot nas iyang liog ang balod. Ang mga inosenteng palutpot nangsuksok ug malinawong nagpahipi sa lukay. May pipila nga didto makasuksok sa iyang purol. Tagsa-tagsa niyang gisikop ang palutpot ug gisulod sa lata nga gikuptan sa iyang manghod nga nagkampat ang lipstik sa wait kay nalapyahan sa balod.
(Napatik sa Bisaya, Septiyembre 27, 2017)
