No act of kindness, no matter how small, is ever wasted.
Aesop
Alang sa akong amahan ug inahan, ang kapobrehon dili babag aron makatabang sa nanginahanglan. Tungod sa ilang pagka manggiluy-on ug pagka manggihatagon, dili manaha ang mga dayo sa pagdangop sa among panimalay. Sa akong mahinumdoman, ang unang miipon sa among pinuy-anan usa ka batan-ong estranyo gikan sa Leyte nga nangitag trabaho sa Mindanao. Si Felipe naabtag pipila ka tuig nga nahimong kadugang sa among pamilya. Nahimulag lang siya sa poder sa akong ginikanan dihang nakakitag babaye nga iyang nagustohan ug giminyoan.
Lain nga nasaag sa among panimalay mao si Osmundo nga gikan sa walog nga lungsod sa Kapatagan. Gibiyaan sa asawa, nag-inusara siyang gipadpad sa among dapit. Pipila ka bulan siyang miipon kanamo. Giabi-abi ug gipakaon siya sa akong ginikanan hangtod nga, tinabangan sa akong amahan, nakakita siyag kapuy-an ug uma sa ilaya kauban sa miapas niyang igsoon.
Walay gipili ang akong ginikanan kinsay pasudlon sa among balay, busa dili katingalahan nga ilang gisagop si Osmundo nga nagsakit og sistosoma ug hubakon. Nagburot ang tiyan niini, luspad ang pamanit ug niwang ang mga bukton ug paa. Niadtong panahona, gituhoan nga mananakod ang sistosoma busa makaingon kong naghinobra ang kaayo sa akong ginikanan kay misagop sa masakiton nga gilikayan sa uban.
Walay koral ang among balay nga hinimo sa kahoy ug nipa. Usa ka adlawa niana, may babayeng nanangpit didto sa among tugkaran. Gibiyaan sa akong inahan ang gihikay nga panihapon ug migawas sa kosina.
“Unsay ato?” pangutana sa akong inahan didto sa beranda.
“Puwede matulog karong gabii, Nang?”
“Diin diay ka gikan?”
“Aurora.”
“Asa diay ka paingon?”
“Iligan.”
“Mao ba? Nganong wala man ka molahos didto?”
“Hapit na man mongitngit ug libaongon ang dalan. Puwede mopahuway ko dinhi?”
“Nganong dili god. Saka diri.”
Maulawon nga misaka ang babaye. Maila nga ang babaye walay maayong pangisip kay way paggalam sa kaugalingon.
“Unsay imong ngan?” pangutana sa akong inahan.
“Esmeralda.”
“Sige, Esmeralda pahuway lang dinhi sa pantawan kay tiwason ko ang akong giluto.”
Samtang nakigdulag holen sa silingang mga bata, akong gipanid-an ang bisita. Milingkod ang babaye sa lingkoranan nga nakadikit sa akboanan sa beranda. Unya may gikuha sa iyang ilok. Usa ka tali. Wa ko makita ang manok sa iyang pag-abot kay gitagoan sa luag niyang sinina. Milingkod ang babaye sa bangko. Wala siyay timik samtang naghapuhap sa dalang manok.
Dugay na kadto apan di ko malimtan ang hitsura ug pamayhon sa babaye. Kalkag ang iyang buhok. Bisan og walay hilam-os maila ang maanindot niyang panagway. May gitas-on ang iyang pamarog.
Diha sa kan-anan sa among pagpanihapon, nagpabiling walay timik si Esmeralda. Apan motubag kini kon pangutan-on.
“Asa diay imong pamilya?” pangutana sa akong amahan.
“Wa koy pamilya.”
Nakasabot sa kahimtang sa babaye, wala na magdaghag sukit-sukit ang akong amahan.
Human sa panihapon, gipakatulog sa akong inahan ang bisita sa sibay sa among balay. Namugos ang babaye nga idulog sa banig ang iyang manok. Namalibad usab nga mag-ilis sa kato niining sinina nga nanimahong iti.
Pagkasunod adlaw, mibiya ang babaye human sa among pamahaw. Apan dili kadto ang kataposang gabii nga nakatulog siyas amoa sa iyang balik-balik nga biyahi sa Iligan ug Aurora nga matod sa akong tatay sobra sa usa ka gatos ka kilometro ang gilay-on. Tungod sa maayong pagtagad sa akong ginikanan nahigalam ang babaye sa pagkatulog sa among balay. Miabot og hapit usa ka tuig nga siya mohapit sa Maigo aron magpalabay sa kagabhion.
Human sa kataposan niyang pagtungha sa among pinuy-anan, wala na namo igkita o igdungog si Esmeralda.
Tungod sa paningkamot sa akong ginikanan, nakatapos kog kurso sa kolehiyo ug nakasulod og trabaho sa usa ka buhatan sa gobyerno.
Akong nahinagbo si Dolor. Kauban mis regional office sa departamento nga among gitrabahoan. Taga-Iligan ang iyang pamilya. Nasuod ko ang dalaga nga alegre ikahinabi.
Usa ka aldaw niana, samtang naniudto mis kapeteriya among nahisgotan ang among kagikan.
“Taga Aurora ang akong inahan nga naminyog taga-Iligan,” ni Dolor pa nga milutaw ang kaluhang kandiis sa pinugngang pahiyom.
“Taga Maigo ko,” nako pa.
“Asa nahimutang ang inyong bay sa Maigo?”
“Duol sa dakong tulay.”
“Daghang Dumapias didto?”
“Kami ra kay migrante mi gikas Bohol.”
“Kon mao, kamo diay tong gihisgotan sa among Lola Esmeralda.”
“Kadtong magdalag manok kon magbiyahi.”
“Oo. Siya to.”
“May apo diay si Esmeralda?”
“Dili, pero lola ko siya kay manghod siyas akong mama.”
“Nganong naingon niadto si Esmeralda?”
“Dakong estorya.”
“Di ko malimtan si Esmeralda kay taudtaod siyang tighapitan sa among balay kon magbiyahi siya paingon sa Iligan.”
“Bata pa ko niadto apan makadumdom ko ni lola nga motungha sa among balay. Apan dili siya magdugay ug mobalik sa Aurora. Sumala sa akong ginikanan nabuang si Esmeralda tungod sa dili maayong nahitabo kaniya. Maigon nga nabuang siya sa gugma.”
“Kay ngano.”
“Wala mahinayon ang ilang kasal sa iyang hinigugma. Nahulog sa pangpang ang gimaneho niining trak nga may kargang troso nga hinungdan sa hinanali niining kamatayon. Dugang trahedya kay buros siya ug nakuha ang iyang gisabak.”
Karon ko pa matugkad nganong dili ibulag ni Esmeralda ang tali nga manok.
Maingon nga nagbunga ang kaayo sa akong ginikanan ngadto kang Esmeralda kay ang libod-suroy nga babaye nahimong tulay nga nagdugtong kanamo ni Dolor. Nahimo nakong hinigugma ang pag-umangkon ni Esmeralda, ang babayeng nag-ilok og manok ug nanimahong iti.
But-an ug maalam si Dolor. Guwapa ug humot. Ug hugot ang akong gugma kaniya.
